Golestan Sarayı'ndaki hasar, ABD ile İran'ın ortak arkeoloji geçmişini yeniden hatırlattı
Tahran'daki Arg Meydanı'na yönelik saldırı Golestan Sarayı'nı da hasarlı bıraktı; olay iki ülkenin ortak arkeoloji geçmişini gündeme taşıdı.

Tahran'daki Arg Meydanı'na 2 Mart 2026'da bir ABD hava saldırısı düzenlendi. Hedef Golestan Sarayı değildi ama saray, saldırının etkisini yakından hissetti. Füzenin çarpması saray kompleksindeki pencereleri patlattı ve sarayın süslü tarihî iç mekânlarının bir bölümüne zarar verdi. Sonradan çekilen fotoğraflarda, ünlü ayna işçiliğinin parçaları yerlere saçılmış görünüyor.
Golestan neden önemli bir yapı?
Golestan, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alıyor. Aynı zamanda 1789'dan 1925'e kadar hüküm süren Kaçar hanedanının günümüze ulaşan en önemli anıtlarından biri sayılıyor. UNESCO, saldırıdan saatler sonra hasarı duyurdu ve kültürel mirasın silahlı çatışma sırasında uluslararası hukukla korunduğunu hatırlattı.
Haberdeki değerlendirmeye göre saray, ABD-İran savaşının ilk kayıplarından biri olmakla kalmadı, sembolik anlamı güçlü bir kayıp da oldu. Eski Orta Doğu Peyzajları Merkezi'nden Mehrnoush Soroush'un belgelemesine göre Golestan tek örnek değil. Şubat 2026'da başlayan savaştan bu yana İran'ın dört bir yanındaki miras alanlarından hasar bildirimleri geliyor.
Arkeoloji köprüsü: iş birliğinin geçmişi
Yazı, İran-ABD ilişkilerinin tarihini inceleyen bir arkeoloğun kaleminden çıktı. Yazar, 1979 İran Devrimi'nden önce iki ülkenin arkeologlarının, müzecilerinin ve kültür yetkililerinin nasıl birlikte çalıştığını yıllardır araştırıyor. Yazara göre iki ülke karşıt konuma gelmeden çok önce kültürel miras, insanların birlikte çalışmayı öğrendiği bir zemin oluşturmuştu.
Amerikalı arkeologlar İran'da kazı yapmaya Devrim'den çok önce başladı. O dönemde ilişki eşitsiz bir yapıdaydı. Amerikan müzeleri kazı alanlarına erişim istiyor, İran hükümetiyle yapılan anlaşmalar uyarınca, sömürge dönemi düzeni olan "partage" sistemi çerçevesinde kazılan eserlerin bir kısmını alıyordu. Bu yüzden ABD'deki müzelerde bugün de önemli bir İran eski eser koleksiyonu bulunuyor.
Sonraki dönemde iki ülke arasındaki bağlar yoğunlaştı ve ilişkinin koşulları belirgin biçimde değişti. Binlerce Amerikalı uzman, eğitimci, iş insanı ve akademisyen İran'a çalışmaya ve yaşamaya gitti. İran ise eski eser yasalarını yeniledi, kendi arkeoloji kurumlarını, üniversitelerini ve müzelerini genişletti. Bunun sonuçlarından biri büyük bir turizm canlanmasıydı.
Amerikalı arkeologlar kazı izni istemeyi sürdürdü ama giderek İranlı yetkililerin denetlediği bir düzen içinde çalışmaya başladı. Karşılığında Amerikan kurumları finansman, laboratuvar olanakları, uzmanlık bilgisi, lisansüstü eğitim ve uluslararası akademik çevrelerle bağlantı sundu.
Güneybatı İran'daki Deh Luran Ovası'nda çalışan araştırmacılar bu ağın iyi bir örneğiydi. Çalışmalar İran devlet kurumlarına, ABD Büyükelçiliği'ne, Amerikan üniversite ve müzelerine, kalkınma kuruluşlarına ve bilimsel laboratuvarlara dayanıyordu. Bitki kalıntıları, hayvan kemikleri ve diğer malzemeler yurt dışındaki uzman laboratuvarlara gidiyor, İranlı yetkililer ise sahada yabancı araştırmacılarla yan yana çalışıyordu.
Devrim'e doğru saha çalışmaları kurumlar arası resmî ortaklıklara ve ortak yönetime dayanan ortak girişimlere dönüşüyordu. İranlı arkeoloji makamları baraj ve benzeri kalkınma projelerinin tehdit ettiği alanların taranması için Amerikalı uzmanları görevlendirdi. İranlı arkeologlar da sahada giderek daha öncü roller üstlendi. Öğrenciler Tahran ile Chicago, Philadelphia ve New York arasında daha sık gidip gelmeye başladı. Müzeler gezici sergiler düzenledi, İran uluslararası akademik toplantılara ev sahipliği yaptı.
Arka plan
Kültürel mirasın savaşta korunması, uluslararası hukukun eski başlıklarından biridir. Lahey Sözleşmesi gibi belgeler, anıtların, müzelerin ve tarihî yapıların silahlı çatışmada hedef alınmamasını ve olabildiğince korunmasını öngörür. UNESCO listesindeki alanlar ayrıca dünya ortak mirası sayıldığı için bir ülkenin sınırlarını aşan bir değer taşır.
Savaşlarda hedef doğrudan miras alanı olmasa bile patlamanın şok dalgası, titreşim ve cam kırıkları gibi dolaylı etkiler hassas yapılara ciddi zarar verebilir. Ayna işçiliği, alçı süslemeler, boyalı yüzeyler ve ahşap işler gibi kırılgan unsurlar bu tür etkilere özellikle açıktır. Üstelik onarım çoğu zaman uzun sürer, usta işçilik ve uzmanlık gerektirir.
Neden önemli?
Haberin dikkat çektiği nokta, kayıpların yalnızca yapılarla sınırlı olmaması. Yazar, hasarlı binaların insani bedelle kıyaslanamayacağını açıkça kabul ediyor. Yine de Golestan'daki görüntülerin, iki ülkenin arkeologlarının birlikte koruma ve bilgi üretme geçmişiyle çeliştiğini vurguluyor.
Ortak kazılar, laboratuvar ağları ve öğrenci değişimleri, siyasi gerilimlerin dışında kalan bir güven alanı yaratmıştı. Savaş bu mirası zedelerken geçmişteki iş birliği, çatışma sonrası dönem için bir hatırlatma olarak duruyor: kültürel miras, ülkeleri ayıran bir konu olduğu kadar, onları yeniden bir araya getirebilecek bir zemin de olabilir.
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/golestan-sarayindaki-hasar-abd-ile-iranin-ortak-arkeoloji-gecmisini-yeniden-hatirlatti.html — Yazdırma tarihi:




















