Viking 2'nin 1976'daki Mars sarsıntısı yeniden incelendi

Mars'a inen dördüncü uzay aracı olan Viking 2, 3 Eylül 1976'da Utopia Planitia bölgesine indi. Aracın asıl görevi Mars'ta yaşam izi aramaktı ve bu konuda kesin bir bulguya ulaşamadı. Ama üzerinde bir sismometre de vardı. Yaklaşık yarım yüzyıl sonra bilim insanları bu eski kayıtlara, NASA'nın InSight iniş aracından gelen verilerin ışığında yeniden baktı. Sonuç: Viking 2'nin yakaladığı sinyallerden biri, InSight'ın izlediği sarsıntıların bulunduğu bölgeyle örtüşüyor. Yine de bunun gerçek bir Mars depremi olduğu kanıtlanmış değil.

Rüzgârın gölgesindeki ilk sismometre

Viking 2'nin sismometresi aracın üst platformuna monte edilmişti. Bu yerleşim, aleti Mars rüzgârına karşı hassas hale getiriyordu. Rüzgârın yarattığı titreşimler ile yerin gerçek hareketini birbirinden ayırmak da bu yüzden çok zordu. Buna rağmen araç, Utopia Planitia ovalarında küçük birer Mars depremi olabileceği düşünülen iki olay kaydetti. Bunlar görevin 53. ve 80. sol'ünde, yani Mars günlerinde algılandı. Sol, bir Dünya gününden biraz daha uzun süren Mars gününe verilen ad.

Araştırmacılar bu iki olaydan birinin, büyük olasılıkla rüzgâr yüzünden şüpheli olduğunu belirtiyor. İkincisi, yani 80. sol'deki sinyal ise gerçek bir sarsıntı olma ihtimali daha yüksek görünen aday olarak öne çıkıyor.

InSight verileriyle yeniden değerlendirme

InSight, 2018'de Elysium Planitia'ya indi ve yaklaşık bin Mars depremi kaydetti. Bunların hepsi Viking 2'nin indiği bölgeyle aşağı yukarı aynı yerden geliyordu. İki iniş alanı da Mars'ın kuzey ovalarında bulunuyor ve birbirine komşu. Bu yüzden bilim insanları ve bilim yazarları çoğu zaman bu alandan Elysium-Utopia havzası diye söz ediyor.

Çalışmanın baş yazarı, Çin'deki Pekin Üniversitesi'nden Wanbo Xiao. Xiao ve ekibi, Viking'in özgün sismik işlem akışını yeniden kurdu. Ardından 53. ve 80. sol'deki adayları, InSight'tan öğrenilenlerle yeniden ele aldı. Hakemli bulgular 30 Eylül 2026'da AGU Advances dergisinde yayımlandı. Matthew R. Francis de çalışmayı 21 Ekim 2026'da Eos için kaleme aldı.

Makaleye göre 80. sol'deki olay, InSight'ın mevsimsel Mars depremleriyle ilişkilendirilen geniş kuzey ovaları kaynak bölgesiyle çakışıyor. Ancak uzaktaki bir tektonik deprem ya da bir meteor çarpması da alternatif açıklama olarak masada duruyor. Olayın tipik InSight depremlerine göre daha hızlı sönmesi ise Mars yüzey altında enerjinin yanal yönde farklı soğurulduğuna işaret edebilir.

Fark neden ortaya çıktı?

Viking ve InSight gözlemleri arasındaki belirgin fark, ilk bakışta Mars'ın etkinliğinin zamanla değiştiği izlenimi verebilir. Araştırmacılar ise farkın esas olarak başka etkenlerden kaynaklandığı sonucuna varıyor. Bunlar aletlerin tepkisindeki, örnekleme stratejisindeki ve Mars sismik olaylarının farklı spektral özelliklerindeki ayrımlar. Yani gezegenin etkinliğindeki değişim tek başına bu farkı açıklamıyor.

Neden önemli?

Sismik dalgalar, bir gezegenin iç yapısını görmenin en güçlü yollarından biri. Dünya'da depremlerin dalga kayıtları, yerkabuğunun, mantonun ve çekirdeğin yapısını anlamak için kullanılıyor. Mars'ta da aynı yaklaşım geçerli, ama elde çok az veri var. Bu yüzden eski bir kaydın bile doğru yorumlanması değerli.

Çalışma ayrıca arşivdeki bir gezegen veri kümesinin, sonraki görevlerin bilgisiyle yeniden ele alındığında yeni bilimsel sonuçlar verebileceğini gösteriyor. Onlarca yıl boyunca Mars'ın hâlâ jeolojik olarak etkin olup olmadığı tartışıldı. Bugün gezegenin deprem yaşadığı biliniyor. Viking 2'nin belirsiz sinyali, bu etkinliğin tarihine dair yeni kısıtlar sunuyor.

Öte yandan sonuçlar bir doğrulama sayılmamalı. Tek bir küçük sismometreyle, rüzgâra açık bir konumda yapılan ölçüm ile doğrudan yere yerleştirilmiş ve özellikle sismik gözlem için tasarlanmış bir aletin kaydı aynı kesinlikte karşılaştırılamaz. Dolayısıyla InSight, Viking 2'nin deprem iddiasını tam anlamıyla onaylamış değil. Yine de iki görevin verilerini yan yana koymak, Mars'ın sismik geçmişine dair daha tutarlı bir resim çiziyor.

Arka plan

Viking programı, Mars yüzeyinde uzun süre çalışan ilk uzay araçlarından birini içeriyordu. O dönemde bir sismometre taşımak, gezegenin içini dinleme hedefinin parçasıydı. Fakat aletin araç gövdesine bağlı olması, aracın kendi hareketlerini ve rüzgârın etkisini de kayda katıyordu. Modern sismoloji ise sensörün yere temas etmesini ve çevresel gürültüden korunmasını tercih ediyor.

InSight bu yüzden iç yapıyı incelemek üzere özel olarak tasarlandı. Sismometresi doğrudan zemine yerleştirildi ve bu sayede çok daha zayıf sarsıntılar da algılanabildi. Bu iki görevin arasındaki teknik fark, 1976'daki kayıtların neden bu kadar uzun süre tartışmalı kaldığını anlatıyor. Yeni çalışma, o eski veriyi yok saymak yerine modern bilgiyle yeniden okuma yolunu seçti.