Zırhlı amfibi Gerrothorax maritimus denizde yaşamış ilk amfibi olabilir

Amfibilerin çoğu tuzlu suyla karşılaşınca kurur ya da boğulur. Yeni bir çalışma ise bundan yaklaşık 237 milyon yıl önce yaşamış, yassı gövdeli ve zırhlı bir amfibinin okyanus tabanında avlandığını öne sürüyor. Gerrothorax maritimus adlı canlı, kara ya da tatlı suya erişimi olmadan yaşadığı bilinen ilk amfibi olarak öne çıkıyor. Bulgular 26 Ekim'de Nature Ecology & Evolution dergisinde yayımlandı.

Fosiller nerede bulundu, ne gösterdi?

Araştırmayı yürüten ekipte California Üniversitesi Davis'ten paleobiyolog Ryosuke Motani de var. Ekip, Çin'de ortaya çıkarılan ve çok iyi korunmuş iki G. maritimus fosilini inceledi. Fosiller, yaklaşık 237 milyon ile 201 milyon yıl öncesi arasını kapsayan geç Triyas dönemine ait. Her bir hayvan yaklaşık 70 santimetre uzunluğunda, yani kabaca bir kaykay boyundaydı. Gövdesini kemik plakalardan oluşan bir zırh örtüyordu. Gözleri yukarı bakıyordu.

Motani'ye göre örnekler, tatlı suda yaşayan en yakın akrabalarına neredeyse birebir benziyordu. Asıl alışılmadık olan, fosillerin bulunduğu yerdi. Hayvanlar, bir zamanlar deniz tabanı olan bir tortuda ve en yakın antik karadan yaklaşık 30 kilometre uzakta bulunmuştu.

Denizde mi yaşadı, yoksa sonradan mı gömüldü?

Bu konum tek başına yeterli kanıt değildi. Canlılar ölümlerinden sonra akıntılarla taşınıp denizde gömülmüş kara ya da tatlı su sakinleri de olabilirdi. Bu yüzden ekip kimyasal bir analize başvurdu. Fosil kemiklerdeki stronsiyumun farklı biçimlerinin düzeyleri, Triyas dönemi okyanuslarının değerleriyle örtüştü. Araştırmacılara göre bu iz, G. maritimus'un deniz ürünleriyle beslendiğini ve deniz suyu içtiğini gösteriyor.

Çalışmanın dikkat çekici yanlarından biri, bugünkü durumla yarattığı karşıtlık. Günümüzde bilinen 8.000'den fazla amfibi türünden hiçbiri yalnızca tuzlu suda yaşamıyor. Motani da bu yaşam tarzını amfibiler için hayal bile edilemeyecek bir şey olarak niteliyor.

Arka plan

Amfibileri tuzlu sudan uzak tutan temel neden, derilerinin yapısı. Modern amfibiler solunumun ve su alımının önemli bölümünü gözenekli derileri aracılığıyla yapar. Aynı deri tuzlu ortamda vücuttan su kaybına yol açabilir. Bu yüzden amfibiler genellikle nemli karalarda ve tatlı su çevresinde yaşar. Bazı türlerin acı sulara kısmen dayanabildiği bilinse de bunlar bile denizde kalıcı bir yaşam kurmuş değil.

Fosillerde stronsiyum analizi, bir canlının hangi suyla temas ettiğini anlamak için kullanılan yöntemlerden biri. Deniz suyunun stronsiyum bileşimi jeolojik zaman içinde değişir. Dolayısıyla kemik ya da diş gibi sert dokulardaki oranlar, canlının yaşadığı ortamla ilgili ipucu verebilir. Bu çalışmada da kemiklerin kimyası, hayvanın yalnızca bulunduğu yerde gömülmediğini, orada yaşadığını destekleyen kanıt olarak okundu.

Neden önemli?

Bulgu doğrulanırsa amfibilerin evrim tarihine bakışımız değişebilir. Bu grubun tuzlu suya uyum sağlayamayacağı düşüncesi uzun süredir yaygındı. G. maritimus ise bu kuralın geçmişte en az bir kez aşıldığını düşündürüyor. Üstelik hayvan, tatlı sudaki akrabalarından görünüşte pek farklı değildi. Yani denize yerleşmek için bedenin kökten değişmesi gerekmemiş olabilir. Bu da fizyolojik uyumun fosillerden anlaşılandan daha esnek olabileceğini akla getiriyor.

Bir başka önemli nokta, fosil kayıtlarının yorumlanma biçimi. Bir canlının bulunduğu çökel ile yaşadığı ortam her zaman aynı değildir. Kimyasal göstergeler, bu iki durumu ayırt etmede kritik rol oynuyor. Benzer yöntemlerle başka fosillerin de yeniden incelenmesi, eski ekosistemlerde kimin nerede yaşadığına dair tabloyu netleştirebilir. Yine de tek bir tür üzerinden yapılan bu çıkarım, geç Triyas denizlerinde amfibilerin ne kadar yaygın olduğu sorusunu yanıtlamıyor.

Hayvanın yaşam biçimi

Yassı gövde ve yukarı bakan gözler, deniz tabanında pusu kuran bir avcıyla uyumlu görünüyor. Bu yapı, hayvanın zeminde sessizce beklemesine ve üstünden geçen avı görmesine imkân vermiş olabilir. Kemik plakalardan oluşan zırh ise koruma sağlamış olabilir. Ancak bu yorumlar, fosillerin biçimine ve kimyasal verilere dayanan çıkarımlar. Hayvanın günlük davranışını doğrudan gözlemlemek mümkün değil.

Sonuçta G. maritimus, amfibilerin sınırlarını yeniden düşündüren bir örnek olarak duruyor. Gelecekte yeni fosiller ve ek kimyasal ölçümler gelirse bu canlının denizdeki yaşamı daha ayrıntılı anlaşılabilir.