Burnu Sfenks gibi kopuk timsah kafatası yüz yıl sonra adını aldı

Kahire yakınlarındaki bir ocaktan 1927'de çıkarılan bir timsah kafatası, o günden beri Stuttgart'taki bir müzenin koleksiyonunda duruyordu. Kafatasının uç kısmı, yani burnun ucu yok. Aynı eksiklik, Gize'deki Büyük Sfenks'te de var. Üstelik iki yapı birbirinden bağımsız değil: Sfenks'in oyulduğu kireçtaşı ile fosilin çıktığı kaya aynı jeolojik birime ait.

Royal Society Open Science dergisinde yayımlanan çalışma (DOI: 10.1098/rsos.261173), bu fosilin yaklaşık bir yüzyıl boyunca yanlış sınıflandırıldığını gösteriyor. Hayvan yeni bir cinse ve türe ayrıldı: Herugavialis cairensis.

1927'de bulundu, yanlış akrabaya yazıldı

Science News'in aktardığına göre örnek 1927'de Alman araştırmacılar tarafından toplandı. Aynı yıl, bugün de yaşayan "sahte gavial" (Tomistoma) cinsine bağlanarak Tomistoma cairense adıyla tanımlandı. Gavallar, uzun ve ince burunlu timsahgillerdir ve bugün yalnızca iki türü yaşıyor: Hindistan alt kıtasındaki gavial ile Güneydoğu Asya'daki sahte gavial. Eski dönemde ise Akdeniz çevresinde bu grubun çok sayıda üyesi vardı. Discover Wildlife'ın özetine göre bu çeşitlilik sıcaklık ve deniz seviyesi değişimleriyle azaldı ve gruplar yaklaşık altı milyon yıl önce, Akdeniz kuruduğunda sahneden çekildi.

Kafatası bugün Stuttgart Devlet Doğa Tarihi Müzesi'nde SMNS 10575 numarasıyla saklanıyor ve yeni türün holotipi, yani adın dayandığı referans örnek olarak kayda geçti.

Tarama makinesi eski kararı bozdu

Çalışmayı, University College London'daki doktorası sırasında yürüten ve şimdi İsveç Doğa Tarihi Müzesi'nde çalışan Paul Burke yönetti. Ekipte UCL'den Philip Mannion ile Mansoura Üniversitesi'nden Mısırlı araştırmacılar da yer aldı. Ekip, kafatasının dışını değil içini inceledi: bilgisayarlı tomografi (CT) ile beyin ve burun boşluklarının üç boyutlu modelini çıkardı. Ardından 152 timsahgil türünde 331 anatomik özelliği karşılaştırdı.

Sonuç, 1927'deki yorumdan farklıydı. Kafatasında yüksekte duran, dışa doğru çıkıntılı göz yuvaları gibi ayırt edici özellikler vardı ve evrim ağacındaki konumu Tomistoma'dan ayrı, kendi dalı olan bir gavial cinsine işaret ediyordu. Burnun mevcut kısmı kafatası uzunluğunun yaklaşık yüzde 64'ünü tutuyor.

Ad	Herugavialis cairensis
Yaş	Yaklaşık 45 milyon yıl (Orta Eosen)
Kaya birimi	Mokattam Formasyonu, deniz kireçtaşı
Yer	Kahire yakınları, Mısır
Örnek	SMNS 10575, Stuttgart Devlet Doğa Tarihi Müzesi
Eski adı	Tomistoma cairense (1927)

Tablodaki veriler Earth.com'daki haberden ve Royal Society Open Science makalesinin DOI kaydından derlendi.

Adın arkasındaki Mısır tanrısı

Cins adı, eski Mısır tanrısı Heru'dan (Horus) geliyor. Mannion, adı şöyle gerekçelendirdi: "Büyük Sfenks'in ünlü biçimde eksik olan burnuyla bu rastlantıyı görünce, yeni timsahı Sfenks'e ilham vermiş olabilecek Mısır tanrısı Heru'nun adıyla adlandırmaya karar verdik." Tür adı cairensis ise "Kahire'ye ait" anlamına geliyor.

Burada ince bir ayrım var: iki burnun neden eksik olduğu birbirinden bağımsız. Fosilin ucu milyonlarca yılda ya da çıkarılırken kopmuş olabilir; Sfenks'in burnunun ise tarih boyunca hasar gördüğü biliniyor. Adlandırmadaki şaka bir benzerliğe dayanıyor, bir bağlantıya değil.

Neden önemli

Bu bulgu yeni bir kazıdan değil, bir müze çekmecesinin yeniden okunmasından çıktı. Sudan'daki Al Neelain Üniversitesi'nden paleontolog Khalafallah Salih, Science News'e göre bulgunun Afrika'daki gavial evriminin sanıldığından çok daha karmaşık olduğunu gösterdiğini söylüyor. Bugünkü gaviallerin tatlı suyla sınırlı olmasına karşın Herugavialis, o dönemde bölgeyi kaplayan Tetis Okyanusu'nun kıyıya yakın tuzlu sularında yaşıyordu.

Eksik olan yine de çok. Elimizde tek bir kafatası var ve burnun ucu yok; hayvanın gövdesi, boyu ve beslenme biçimi bu örnekten çıkarılamıyor. Aynı kayadan başka kafataslarının çıkıp çıkmayacağı, yeni adın bu eksik parçaları tamamlayıp tamamlayamayacağını belirleyecek.

Fotoğraf: PePeEfe, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons