Acı kahveyi sevmemizde bağırsak-beyin dopamin yolu rol oynuyor olabilir

Sade kahvenin ilk yudumu çoğu insan için hoş değildir. Keskin acılık, beynin doğal olarak uzak durmaya eğilimli olduğu bir tattır. Buna rağmen çok sayıda insan zamanla aynı tadı sever ve sabah fincanını sabırsızlıkla bekler. California Üniversitesi San Francisco'dan (UCSF) araştırmacılar, bu dönüşümün önemli bir parçasını açıklayabilecek bir mekanizma buldu. Sindirim sistemiyle beyni birbirine bağlayan, şimdiye dek az bilinen bir dopamin yolu söz konusu.

Hızlı dopamin ile yavaş dopamin

Dopamin; motivasyon, ödül ve öğrenmeyle ilişkili bir kimyasal habercidir. Beynin tekrarlamaya değer deneyimleri fark etmesine yardım ettiği uzun zamandır biliniyor. Ancak araştırmaların büyük bölümü, ödüllendirici bir şeyle karşılaşıldıktan saniyeler sonra beliren hızlı sinyallere odaklanmıştı. Favori yemeği görmek bu tür bir tepkiye örnek verilebilir.

4 Kasım'da Nature dergisinde yayımlanan çalışma ise farklı bir sisteme bakıyor. Bu daha yavaş yol, vücudun içinden gelen bilgiye yanıt veriyor. Böylece beyin, bir besinin yararını yedikten sonra öğrenebiliyor. Çalışmanın kıdemli yazarı Fizyoloji Profesörü Zachary Knight'a göre bu yavaş dopamin sistemi, belirli yiyecekleri zamanla sevmeyi öğrenmemizi sağlıyor. Araştırmacılar bunun nerede ve nasıl olduğunu da görebildiklerini belirtiyor. Knight'ın örneğine göre beyin kahvenin tadını kafeinin canlandırıcı etkisiyle ilişkilendirdiğinde, kahve çok daha lezzetli gelmeye başlıyor.

Fareler üzerinde yapılan deneyler

Süreç büyük ölçüde bilinç dışında işliyor. Yiyecek sindirim sistemine girince özel algılayıcılar şeker ve yağ gibi besin öğelerini fark ediyor. Bu bilgi beyne ulaşıyor ve birkaç dakika boyunca süren, giderek gelişen bir dopamin yanıtı doğuruyor.

Knight ile dönemin lisansüstü öğrencisi James Grove, farelerin mide içine doğrudan besin verdi ve beynin genelinde dopamin etkinliğini izledi. Kullanılan sıvılar ya şekerli suydu ya da milkshake benzeri bir karışımdı. Besini doğrudan mideye vermek, tat alma deneyimiyle besinin kendi etkisini birbirinden ayırmayı mümkün kıldı.

Sonuçta, anterior bazolateral amigdala (BLA) denen beyin bölgesinde güçlü ve uzun süren bir dopamin yanıtı görüldü. Amigdala duygusal işlemede ve deneyimlerle sonuçlar arasında bağ kurmayı içeren öğrenmede görev alıyor. Bu bölgede dopamin salındığı daha önce de biliniyordu, ancak amacı belirsizdi.

Ekip ardından yolu devre dışı bıraktı. Fareler normal şekilde yemeye devam etti, yani yemek yeme davranışları bozulmadı. Fakat yeni bir tadın kalori alımıyla ilişkili olduğunu öğrenme yetenekleri ortadan kalktı. Ters deney de yapıldı: kalorisiz bir tadı tattıktan sonra BLA'daki dopamin lifleri yapay olarak uyarıldı. Hayvanlar, hiçbir besleyici ödül sunmamasına rağmen o tadı tercih etmeye başladı. Yani yolun uyarılması, besinlerin normalde ürettiği öğrenme sinyalini yeniden oluşturdu.

İnsanlarda da benzer bir örüntü var mı?

Araştırmacılar insanlarda da benzer bir sürecin işleyip işlemediğine baktı. Knight'ın iş birlikçilerinin yürüttüğü beyin görüntüleme çalışmaları çarpıcı biçimde benzer bir örüntü gösterdi. Yale Üniversitesi'nden psikolog Dana Small, daha önce yapılmış bir pozitron emisyon tomografisi (PET) çalışmasının verilerini yeniden inceledi. Çalışmada 13 erkek katılımcı milkshake ya da kalorisiz bir içecek tüketmişti. Small'un analizine göre besin verilmesinin ardından dopamin salımı özellikle BLA'nın sol tarafında yoğunlaşıyordu. Marc Tittgemeyer ve ekibinin yürüttüğü ayrı bir çalışma da ek kanıt sundu.

Arka plan

İnsanlar ve diğer hayvanlar acı tatlara karşı doğuştan temkinlidir. Doğada acı tat sıklıkla zehirli olabilecek maddelerle ilişkilidir, bu yüzden tepki kaçınma yönündedir. Buna karşın kahve, bitter çikolata, bazı bira türleri ve birçok sebze zamanla sevilen tatlar arasına girer. Tat tercihlerinin yalnızca dilde değil, deneyimle de şekillendiği bu yüzden uzun süredir tartışılan bir konu.

Beyin ve bağırsak arasındaki iletişim de son yıllarda yoğun biçimde incelenen bir alan. Sindirim sistemi, yalnızca besin işleyen bir organ olarak değil, beyne sürekli bilgi gönderen bir duyu organı gibi de düşünülüyor. Bu çalışma, söz konusu iletişimin tercihlerimizi nasıl biçimlendirdiğine dair somut bir devre sunuyor.

Neden önemli?

Bulgular, beynin hangi yiyeceklerin işe yaradığını tat ve görüntünün ötesinde, vücudun içinden gelen sinyallerle öğrendiğini gösteriyor. Bu, yeme alışkanlıklarının ve yiyecek tercihlerinin neden bu kadar kalıcı olabildiğini anlamaya katkı sağlayabilir. Çalışmanın kaynak özetine göre keşif, ileride yeme alışkanlıklarını ve gıda tercihlerini yeniden şekillendirmenin yeni yollarına da kapı aralayabilir.

Yine de temkinli olmak gerekiyor. Ana deneyler farelerle yapıldı; insanlarla ilgili kanıtlar ise görüntüleme verilerinin yeniden analizine dayanıyor. Dolayısıyla bu yolun insanlarda kahve sevgisini ne ölçüde açıkladığı daha fazla araştırmayla netleşecek.