Artık saniye emekliye ayrılıyor: Sunucular, GPS ve NTP için 2027'de ne değişiyor?

Gündelik hayatta bu saniyeyi kimse fark etmez; ama sunucular, uydu sistemleri, telekomünikasyon ağları ve enerji şebekeleri için bir saniye, beklenmedik bir uçurum demek.

İki ayrı saat: UTC ve UT1

Ortak saatimiz UTC (Eşgüdümlü Evrensel Zaman) atom saatlerinden üretiliyor ve şaşmaz bir ritimle akıyor. UT1 ise Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüne bağlı astronomik zaman. Gezegen kusursuz bir saat değil; dönüşü yavaşlayıp hızlanabiliyor.

1972'den beri kural, iki saat arasındaki farkı 0,9 saniyenin altında tutmaktı. Fark büyüdüğünde, Uluslararası Yer Dönüşü ve Referans Sistemleri Servisi (IERS) haziran ya da aralık sonuna bir saniye ekletiyordu. ABD'nin ölçüm enstitüsü NIST ile IERS kayıtlarına göre:

IERS'in Temmuz 2026 tarihli Bülten C'si, Aralık 2026 sonunda da saniye eklenmeyeceğini duyurdu. Yeni kural mayısta işleyeceği için 2016'daki saniye büyük olasılıkla sonuncu kalacak.

Kararı öne çeken korku: eksi bir saniye

CGPM 2022'de artık saniyeyi en geç 2035'te kaldırmaya karar vermişti. Tarih öne çekildi, çünkü Dünya'nın dönüşü son yıllarda hızlandı ve bu, ilk kez bir saniye çıkarmayı, yani "negatif artık saniye"yi gündeme getirdi.

Karar metnine göre Zaman ve Frekans Danışma Komitesi (CCTF) ile IERS'in Mart 2025'te düzenlediği çalıştay, negatif artık saniye olasılığının hızla artacağını ve 2035'e kadar yüzde 30'a ulaşacağını hesapladı. Metne göre hiç denenmemiş bu adım hazırlıksız kritik altyapılar için yüksek risk taşıyor ve hazırlık maliyeti milenyum böceği (Y2K) hazırlıklarına yakın olabilir. Scripps Oşinografi Enstitüsü'nden jeofizikçi Duncan Agnew de 2024'te Nature'da yayımlanan çalışmasında, kutuplardaki buz erimesinin dönüşü yavaşlatarak bu anı yaklaşık üç yıl ertelediğini, eksi saniyenin 2029 civarında gerekebileceğini öne sürmüştü.

Bir saniye sunucuyu nasıl düşürür?

Bilgisayarların çoğu, her günün tam 86.400 saniye sürdüğünü varsayan Unix saatini kullanır. Bu düzende 23:59:60 yoktur; sistem aynı saniyeyi iki kez yaşar ya da saat bir anlığına geri gider. "Zaman hep ileri akar" varsayımıyla yazılmış kod burada kırılır.

• 30 Haziran 2012: Linux çekirdeğindeki bir hata Java ve MySQL çalıştıran sunucuları sarstı. Reddit, LinkedIn ve Foursquare etkilendi; rezervasyon sistemi Amadeus Altea aksayınca Qantas check-in işlemlerini elle yürüttü.
• 1 Ocak 2017: Cloudflare'in Go ile yazılmış DNS yazılımı, iki an arasındaki süreyi ölçerken eksi bir değer buldu ve çöktü. Şirketin kendi raporuna göre en yoğun anda DNS sorgularının yaklaşık binde 2'si etkilendi; düzeltme tek karakterdi.

Bazı şirketler sorunu kendi yöntemiyle aşıyor: Google 2008'den beri ek saniyeyi 24 saate yayıyor (smear): bu sürede her saniye yaklaşık 11,6 mikrosaniye uzun sayılıyor. Amazon AWS aynı yöntemi kullanıyor. CGPM kararı ise bu farklı yöntemlerin sistemler arasında tutarsızlık yarattığını ve SI birimine uymadığını not ediyor.

GPS ve NTP için ne değişiyor?

GPS'in kendi saati artık saniye tanımıyor; 1980'de UTC ile eşlendi ve aradaki 18 artık saniye yüzünden bugün UTC'den 18 saniye ileride. Alıcılar farkı uydu mesajından öğreniyor; 2027'den sonra bu fark sabit kalacak.

Sunucuların saatini eşleyen NTP (Ağ Zaman Protokolü), yaklaşan artık saniyeyi bir uyarı bayrağıyla duyurur. Sürekli UTC ile bu bayrak emekliye ayrılıyor. Karar metni ayrıca gecikme olursa bazı kurumların UTC'yi bırakıp GNSS zamanına geçebileceği, bunun da ortak standardı zayıflatacağı uyarısını yapıyor. UT1 gerekenler farkı IERS'ten ve uydu mesajlarından almayı sürdürecek.

İşin Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) ayağı da var: 2023 Dünya Radyokomünikasyon Konferansı'nın 655 sayılı kararı, cihazı hemen değişemeyen radyo zaman yayınlarına 2035'e, en geç 2040'a uzanan bir geçiş dönemi tanıyor.

Türkiye'nin saati TÜBİTAK UME'de

Türkiye'nin ulusal zamanı UTC(UME), TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü'nde üretiliyor. Enstitünün açıklamasına göre Zaman-Frekans Laboratuvarı bir hidrojen mazer, beş sezyum atom saati ve iki GPS alıcısıyla 1994'ten beri Uluslararası Atom Zamanı'na katkı veriyor. Saat, time.ume.tubitak.gov.tr adresinden NTP ile ücretsiz dağıtılıyor.

"Artık saat" ne zaman gelir?

Kararda bir saatlik ekleme için takvim yok; yalnızca farkın bir saati geçmeyeceği yazıyor ve bunun UTC'nin sürekliliğini "birkaç yüzyıl" koruyacağını söylüyor. CCTF Başkanı Noël Dimarcq ise aynı gün yaptığı açıklamada "birkaç bin yıl" ifadesini kullandı. Metin, saat dilimleri ve yaz saati yüzünden birçok ülkede güneş saatiyle resmî saat arasında zaten bir saatten fazla fark olduğunu da hatırlatıyor.

Sınıra gelindiğinde ne yapılacağı gelecek kuşakların sorusu. Daha yakın bir değişiklik ise saniyenin kendisinde: aynı toplantıda kabul edilen 4 numaralı karar, saniyenin optik atom saatlerine dayalı yeni tanımının 2030'daki 29. CGPM'ye sunulmasının önünü açtı. TÜBİTAK UME de stronsiyum tabanlı optik saat projesiyle bu yeni tanıma hazırlanıyor.

Fotoğraf: National Institute of Standards and Technology - Physics Laboratory: Time and Frequency Division, Public domain, Wikimedia Commons