Bahman Mohassess'in flüt çalan faunu 46 yıl sonra yeniden Londra'da
İran modern sanatının aykırı ismi Bahman Mohassess'in çıplak faun heykeli 1980'den bu yana ilk kez Londra'da, Frieze Masters fuarında. Tahran'daki ikizi ise parçalar hâlinde bir müze deposunda.
Londra'daki Regent's Park'a kurulan Frieze Masters fuarında, eski ustaların tabloları ve antik eserler arasında 1,2 metre boyunda bir figür duruyor: kolları ve bacakları incecik uzamış, çıplak, flüt çalan bir faun. Yarı insan yarı keçi bu mitolojik varlığın 1973 tarihli versiyonu İranlı sanatçı Bahman Mohassess'in elinden çıktı. The Art Newspaper'ın haberine göre heykel, 1980'den bu yana ilk kez Londra'da izleyici karşısına çıkıyor.
Bu, bir fuar standındaki sıradan bir heykelden fazlası. Mohassess, 20. yüzyılın ortasında İran modern sanatını biçimlendiren isimlerden biri; ama yapıtlarının önemli bir kısmı bugün yok. Bir bölümü 1979 sonrasında Tahran'daki kamusal alanlardan kaldırıldı, bir bölümünü de bizzat sanatçı yok etti. Bu yüzden ortada kalan her eseri, kayıp bir bütünün parçası gibi okunuyor.
Bir tiyatro meydanı için sipariş
The Art Newspaper'da Melissa Gronlund'un aktardığına göre faunun hikâyesi 1971'e uzanıyor. O yıl dönemin kraliçesi Farah Pehlevi, yeni inşa edilen Tahran Şehir Tiyatrosu'nun meydanı için iki kamusal heykel sipariş etti; bunlardan biri Mohassess'e verildi. Sanatçı, uzun ve ince uzuvlu, erkekliği açıkça vurgulanmış çıplak bir faun tasarladı. Habere göre heykel kısa sürede çiftlerin buluşma noktasına dönüştü.
Faun, Mohassess için tesadüfi bir konu değildi. Sanatçı Yunan mitolojisinden beslenen bir dil kurmuştu. Sotheby's'in bir yazısında, 1965 tarihli "Adsız (Satir ya da Pan)" adlı resminde Picasso'nun flüt çalan figürlerinin etkisinin açıkça görüldüğü belirtiliyor. Venezia News'e göre onu "İran'ın Picasso'su" diye tanımlayanlar da bu bağa, koyu tonlara ve anıtsal, stilize hayvan biçimlerine dikkat çekiyor.
Üç faun, üç ayrı yazgı
Mohassess bu heykelin üç versiyonunu yaptı. İlki Tahran'daki kamusal heykel. İkincisi özel bir koleksiyondaki küçük boyutlu bir döküm. Üçüncüsü ise bugün Londra'da sergilenen 1973 tarihli versiyon; İtalya'daki özel bir koleksiyondan geliyor. Eseri fuara, 2015'te sanatçıya "Kayıp Bir Bedenin 60 Parçası" başlıklı bir sergi ayırmış olan Ab-Anbar Galerisi getirdi.
Tahran'daki ilk versiyonun hikâyesi daha karışık. The Art Newspaper'a göre heykel 1979 sonrasında meydandan kaldırıldı ve yaklaşık yirmi yıl boyunca nerede olduğu bilinmedi. 2000'lerin sonunda, heykelin parçalar hâlinde Tahran Çağdaş Sanat Müzesi'nin bodrumunda durduğunu gösteren bir fotoğraf ortaya çıktı.
Tehran Times'ın Ekim 2008'de yayımlanan ve History News Network'ün aktardığı haberine göre müze, heykeli onarıp yeniden yerine koymayı planlamıştı. Ancak müzenin o dönemki yöneticisi, heykelin müze deposunda tutulacağını ve onarım planı olmadığını açıkladı. Aynı haber eseri 1975 tarihli ve dört metre yüksekliğinde bir heykel olarak tanımlıyor; sipariş ile yerleştirme arasındaki tarih farkı kaynaklarda netleşmiş değil.
Rasht'tan Roma'ya
Mohassess 1 Mart 1931'de İran'ın kuzeyindeki Rasht kentinde doğdu. On dört yaşında, Moskova'da sanat eğitimi almış bir ressamın yanında çalışmaya başladı. Gençliğinde Celil Ziyapur'un kurduğu, adı "Horoz Dövüşü" anlamına gelen avangart sanat ve kültür topluluğuna katıldı, topluluğun haftalık edebiyat dergisinin editörlüğünü yaptı. 1954'te İtalya'ya taşındı ve Roma Güzel Sanatlar Akademisi'nde okudu.
1964'te İran'a döndü; Venedik, São Paulo ve Tahran bienallerinde eser sergiledi. Ab-Anbar Galerisi'nin biyografisine göre 1964-1968 arasında Tahran'da geçirdiği dört yıl, kariyerinin en verimli ve yoğun dönemi sayılıyor. Yalnız resim ve heykelle yetinmedi: Ionesco, Malaparte ve Pirandello'dan çeviriler yaptı, Pirandello'nun "IV. Henry" oyununu sahneledi. 1969'da Roma'ya kesin olarak döndü ve hayatının geri kalanını orada geçirdi.
Kendi eserlerini "ölü" sayan sanatçı
Mohassess'in adı, eserlerinin akıbetiyle birlikte anılıyor. Sharjah Sanat Vakfı'nın biyografisine göre 1979 sonrasında İran'daki kamusal eserlerinin birçoğu yok edildi; sanatçı da ardından ülkede kalan bütün eserlerini kendisi imha etti. Film eleştirisi sitesi Film-Forward'a göre yok ettiği parçalardan "ölmüş" diye söz ediyordu. Akciğer kanseri teşhisi kimyasal malzemelerle çalışmasını engelleyince asamblaja, yani bulunmuş nesneleri bir araya getirerek yapılan eserlere yöneldi.
Hayatının son dönemi, İranlı yönetmen Mitra Farahani'nin 2013 tarihli belgeseli Fifi Howls from Happiness (Fifi Mutluluktan Uluyor) ile kayda geçti. Film, sanatçıyı İtalya'da inzivaya çekildiği otel odasında izliyor ve İranlı sanatçı kardeşler Rokni ve Ramin Haerizadeh'in ısmarladığı son eserin yapım sürecini takip ediyor. The Art Newspaper'ın aktardığına göre Mohassess, faun heykelinin Tahran'da nasıl karşılandığını da bu belgeselde anlatıyor. Sanatçı 28 Temmuz 2010'da Roma'da hayatını kaybetti.
Fuarda neden şimdi?
Faun, Frieze Masters'ın bu yılki "Queering Modernism" başlıklı küratöryel bölümünün parçası. Küratör Anke Kempkes'in hazırladığı bölüm, çoğu zaman unutulan kuir sanatçıların tarihine odaklanıyor. Wikipedia'daki biyografisine göre Mohassess eşcinselliğiyle gurur duyduğunu ve bunu dolu dolu yaşadığını söylüyordu.
Ab-Anbar'ın direktörü Salman Matinfar, The Art Newspaper'a Mohassess'in diğer sanatçılardan çok farklı olduğunu söylüyor ve ekliyor: "1960'larda İran'da insanlık hâliyle ilgilenen pek fazla figüratif sanatçımız yoktu."
Fuar 18 Ekim'e kadar sürüyor. Londra'daki faun bir süreliğine izleyiciyle buluşurken, Tahran'daki ikizinin depodaki parçalarının bir gün yeniden bir araya getirilip getirilmeyeceği yanıtsız bir soru olarak duruyor.
Fotoğraf: Alireza.heydear, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
