Dokuz yılda bir tablo: Richard Dadd'ın peri dünyası Londra'da sergide
Richard Dadd, en ünlü tablosunu Londra'daki bir hastanede dokuz yıl boyunca işledi. Royal Academy'nin 25 Ekim'de kapanan sergisi, 1842'de Milas ve Bodrum yolundan geçen ressamı yeniden okuyor.
Tate Britain'ın duvarındaki o tablo, yanından hızla geçilecek kadar küçük: 54 santime 39,4 santim. Yaklaşınca, otların arasından bakan birinin gözüyle kurulmuş bir sahne açılıyor. Ortada baltasını havaya kaldırmış bir peri oduncusu var; Tate'in kataloğuna göre niyeti, Kraliçe Mab'in yeni arabasını yapmak için bir kestaneyi tek vuruşta ikiye ayırmak. Çevresinde onlarca minik figür bekliyor, hepsi çimen ve çiçek ağından örülmüş bir perdenin arkasında. Ressam bu yüzeyi dokuz yıl boyunca, Londra'daki Bethlem Hastanesi'nin bir odasında işledi ve bitirmeden bıraktı.
Tablonun adı The Fairy Feller's Master-Stroke (1855-64), ressamın adı Richard Dadd. Royal Academy of Arts, 25 Temmuz'dan 25 Ekim 2026'ya kadar süren Richard Dadd: Beyond Bedlam sergisiyle bu ismi elli yılı aşkın sürenin ardından ilk kez kapsamlı biçimde bir araya getirdi: Burlington House'daki Sackler galerilerinde yaklaşık 100 yağlıboya, suluboya ve çizim. Seçkiyi, Dadd üzerine çalışan sanat tarihçisi Nicholas Tromans ile Royal Academy küratörü Sylvie Broussine hazırladı.
Serginin en belirleyici kararı, Dadd'ı bir "kurum dışı" sanatçı olarak sunmayı reddetmesi. Hyperallergic'te yazan Olivia McEwan'a göre Royal Academy, Dadd'ın kariyerine dair bu kapsamlı seçkiyi "outsider sanat olarak ele almaktan akıllıca kaçınıyor"; ressamın ruhsal durumuna dair yorumu merak edeni de Bethlem Museum of the Mind'a yönlendiriyor. Sergiyi theartsdesk için değerlendiren Sarah Kent de benzer bir yere varıyor: Kent'e göre hastanenin düzenli hayatı, Dadd'ın hayal gücünün önünü kapatmak yerine açmış olabilir.
Royal Academy'nin parlak öğrencisiydi
Dadd 1817'de İngiltere'nin Chatham kentinde doğdu. Henüz yeni yetişkinken Royal Academy okullarına girdi; Tate'in notuna göre Londra sanat çevresinin "parlak kıvılcımı" sayılıyordu. Augustus Egg ve William Powell Frith gibi adlarla birlikte The Clique adlı ressam grubunun üyesiydi — Tate bu topluluğu sanat terimleri sözlüğüne almış durumda. Yani Dadd, dönemin tam merkezinde yetişmiş, önü açık bir gençti; sonradan anlatıldığı gibi kıyıda duran bir isim değil.
O yılların ürünü Titania Sleeping (1840-41) bugün Louvre'un Resim Bölümü'nde, RF 1997-12 envanter numarasıyla duruyor ve sergi için Royal Academy'ye ödünç verildi. 64,8 × 77,5 santimlik tabloda Shakespeare'in Bir Yaz Gecesi Rüyası'ndaki peri kraliçesi, Kent'in tasviriyle yarasa kanadı biçiminde altın bir kemerin altında uyuyor.
Peri resmi, Viktorya döneminin kendine özgü türüydü
Bugün "peri resmi" kulağa çocuk kitabı süslemesi gibi gelebilir; Viktorya döneminde ise ciddiye alınan bir resim türüydü. Shakespeare bu türün giriş kapısıydı: Bir Yaz Gecesi Rüyası'ndaki Oberon ile Titania çekişmesi, ressama hem edebi bir dayanak hem de gerçek dünyanın kurallarından muaf bir sahne veriyordu. Royal Academy'nin sergide öne çıkardığı üç yapıtın üçü de bu damardan geliyor: Titania Sleeping, Contradiction. Oberon and Titania ve The Fairy Feller's Master-Stroke. Dadd'ın türe kattığı şey konu değil, ölçek oldu — figürleri gözün tek bakışta ayıramayacağı kadar küçülttü.
1842: on aylık yol, Milas'tan Bodrum'a
Dadd'ın resminin yönünü değiştiren olay bir yolculuktu. Victoria and Albert Museum'un (V&A) kayıtlarına göre ressam, 16 Temmuz 1842'de Galli hukukçu Sir Thomas Phillips'le birlikte Ostend'e doğru yola çıktı; güzergâh Kuzey İtalya, Yunanistan, Türkiye, Lübnan, Filistin, Suriye ve Mısır'ı kapsıyordu. Phillips masrafları karşılıyor, karşılığında yolculuğun resimlerini istiyordu. Bethlem Museum of the Mind bu seyahati on aylık olarak tarifliyor.
Türkiye bağı burada somutlaşıyor. Yale Center for British Art'ın koleksiyon kaydına göre Dadd, Ekim 1842'nin başında Phillips'le birlikte Mylasa'daydı — bugünkü Milas — ve oradan Halikarnassos'a, yani bugünkü Bodrum'a geçiyordu. V&A'daki karalama defterinin sayfalarından biri ise doğrudan "Panorama of Istanbul with Head and Figure Studies" adını taşıyor: bir şehir manzarası, yanında portre ve figür çalışmaları.
Bu defter, müzenin en sessiz hazinelerinden biri. Özgün cildinden ayrılmış 191 yaprak, kurşunkalem; V&A bunları 26 Temmuz 1892'de Phillips ailesinden 30 sterline satın aldı. İçinde yalnızca manzara yok: iki üç santim boyunda portre etütleri, yelkenli gemiler, kaplar, eyerler ve kenarlara düşülmüş renk, desen, malzeme notları var. Müzenin kendi değerlendirmesine göre Dadd'ın Kahire çizimleri, kentin sonradan yıkılan 1840'lar mimarisinin ender belgeleri arasında.
Yolculuğun sonuna doğru işler ters gitti. Dadd'ın kendi ifadesi V&A kaydında aktarılıyor: Kahire'de "beni çizmek için durmaya bırakmayan, en anlaşılmaz dürtüler" yaşadığını yazmış. Mayıs 1843'te İngiltere'ye döndü; ardından ağır bir ruhsal çöküş geldi.
Hastanedeki atölye
Dadd 1844'te Bethlem Hastanesi'ne yatırıldı, 1864'te Berkshire'da yeni açılan Broadmoor'a nakledildi ve 1886'daki ölümüne kadar, toplam 42 yıl kurum içinde kaldı. Bethlem Museum of the Mind'ın anlattığına göre kendisine resim yapması için ayrı bir çalışma alanı verildi ve üretmeye bakıcıları tarafından teşvik edildi. Yapıtlarının büyük bölümü bu 42 yılda doğdu.
Hastanede yaptığı bilinen en eski tablo da yine Türkiye'yle ilgili. Yale Center for British Art'ın kaydına göre Caravanserai at Mylasa in Asia Minor (1845, panel üzerine yağlıboya, 21,3 × 30,5 cm), Dadd'ın Bethlem'de ürettiği ilk bilinen yapıt ve yolculuğundan elinde kalan tek karalama defterindeki bir çizimden geliştirildi. Yani Milas'taki bir kervansarayın avlusu, üç yıl sonra Londra'da kapalı bir odada, tek bir eskiz ve bellekle yeniden kuruldu. Tablo 1961'de Paul Mellon'ın koleksiyonuna girdi, 1981'de Yale'e verildi.
Minyatürden devşirilmiş nokta tekniği
Dadd'ın "saplantılı titizlik" diye tarif edilen üslubu aslında öğrenilmiş bir teknik. Bethlem Museum of the Mind'ın tarifine göre ressam, minyatür resminden devşirdiği bir stippling yöntemi kullandı: rengi fırça darbesiyle değil, üst üste bindirilmiş sayısız küçük noktayla kurma. Sonuç, soluk ve düşe benzeyen, aşırı ince suluboyalar oldu. Aynı ressam bazı yapıtlarda ise geniş renk yıkamalarına geçiyor; yani tek bir "Dadd tarzı" yok, dönemlere göre değişen birkaç tarz var.
1850'lerde ürettiği Sketches to Illustrate the Passions dizisi — her biri tek bir duyguyu resme döken çalışmalar — Bethlem müzesinin koleksiyonunda. Müze ayrıca Fantasie Egyptienne ve A Wayside Inn adlı yapıtları öne çıkarıyor. Contradiction. Oberon and Titania (1854-58) ise özel bir koleksiyonda; Kent'in notuna göre bu tablonun mücevher gibi işlenmiş arka planında, ayrı ayrı bakılmayı bekleyen minik sahneler saklı.
Dokuz yılın ardından ressamın kendi şerhi
The Fairy Feller's Master-Stroke 1864'teki nakil sırasında yarım kaldı. Tate'in dergisinde anlatıldığına göre Dadd, yeni kuruma varınca ilk işlerinden biri olarak tablonun suluboya bir kopyasını yaptı ve 1865'te konuyu açıklamak için manzum bir metin kaleme aldı: Elimination of a Picture and its Subject — called The Fairy Feller's Master Stroke. Yani ressam, kendi tablosunun okunamayacak kadar kalabalık olduğunu fark edip yanına bir anahtar bırakmış.
Tablonun Tate'e gidişi de ayrı bir hikâye: yapıt 1963'te şair Siegfried Sassoon tarafından, ressamın torun yeğeni Julian Dadd'ın ve kardeşlerinin anısına müzeye bağışlandı ve T00598 numarasıyla koleksiyona girdi. Royal Academy'nin hatırlattığı bir ayrıntı da şu: Queen'in aynı adı taşıyan şarkısının kaynağı bu tablo.
Yapıtlar bugün nerede
Sergide bir arada görülen yapıtlar normalde birbirinden çok uzakta duruyor. Aşağıdaki liste, müzelerin kendi koleksiyon kayıtlarına dayanıyor.
| Yapıt | Tarih ve bulunduğu yer |
|---|---|
| Titania Sleeping | 1840-41 · Louvre, Resim Bölümü (RF 1997-12) |
| Middle Eastern Sketchbook | 1842-43 · Victoria and Albert Museum, Londra |
| Caravanserai at Mylasa in Asia Minor | 1845 · Yale Center for British Art, Paul Mellon Koleksiyonu |
| Sketches to Illustrate the Passions | 1850'ler · Bethlem Museum of the Mind, Londra |
| Contradiction. Oberon and Titania | 1854-58 · Özel koleksiyon |
| The Fairy Feller's Master-Stroke | 1855-64 · Tate, Londra (T00598) |
Sergi 25 Ekim'de kapanıyor ve bu yapıtlar yine kendi şehirlerine dağılacak. Geriye açık bir soru kalıyor: Dadd'ın 1842 güzergâhında tuttuğu çizimler — Milas'ın kervansarayı, İstanbul panoraması, Kahire'nin artık ayakta olmayan sokakları — iki ayrı müzenin kâğıt depolarında, ışığa dayanıksız oldukları için seyrek sergilenen sayfalar olarak duruyor. Bir ressamın dokuz yıl süren peri tablosu kadar, o defterin kendisi de ayrı bir serginin konusu olabilir.
Fotoğraf: Richard Dadd, Public domain, Wikimedia Commons
