Einstein mikrofonun karşısına geçti: bilimin dili neden ortak olabiliyor?

Konuşmayı hatırlanır kılan, metinden çok sesin kendisi. Einstein'ın kaydedilmiş uzun konuşmaları az sayıdadır ve kültür yazarı Maria Popova'nın The Marginalian'da dikkat çektiği gibi, kaydı dinleyen kişi bir zihnin kendi anadili olmayan bir dilde, duraklayarak ilerlediğini duyuyor. Aksanın düşünce hakkında hiçbir şey söylemediğini hatırlatan bir belge.

Kaydın tam sürümü Amerikan kamu radyosu arşivlerinden uzun süredir çevrimiçi dolaşıyor.

Önce işaret, sonra kural, en sonunda akıl yürütme

Einstein metne bir tarih anlatısıyla başlıyor ama tarihleri saymıyor; bir basamak dizisi kuruyor. İlk basamak, duyu izlenimlerine seslerle ya da başka işaretlerle karşılık bulmak. Bunu, diyor Einstein, toplu yaşayan hayvanların çoğu bir dereceye kadar başarmıştır. İkinci basamak, işaretler arasındaki ilişkileri gösteren yeni işaretlerin devreye girmesi — yani "şu" ile "bu" arasındaki bağı anlatabilen işaretler. Dil asıl o anda doğuyor.

Üçüncü basamakta kelimeler izlenimlerden kopuyor. Einstein'ın verdiği örnekler çarpıcı biçimde sade: "dır", "veya", "şey" gibi kelimeler tek başlarına hiçbir duyuma karşılık gelmez; ancak başka kelimelerle birlikte kullanıldıklarında anlam taşırlar. Bu kopuş bir kayıp değil, bir ilerleme: dil, izlenimler zemininden kısmen bağımsızlaştığı ölçüde kendi iç tutarlılığını kuruyor.

Son basamak soyut kavramların sık kullanımı. Einstein tam burada dilin "kelimenin gerçek anlamıyla bir akıl yürütme aracı" hâline geldiğini söylüyor. Ama aynı cümlenin devamı uyarıyla bitiyor: bu gelişme dili aynı zamanda "tehlikeli bir yanılgı ve aldatma kaynağına" çeviriyor. Her şey, kelimelerin ve kelime öbeklerinin izlenim dünyasına ne kadar karşılık geldiğine bağlı. Sözcük zincirine takılıp hiçbir şeye dokunmayan bir düşünce de pekâlâ kurulabilir.

Dilsiz düşünce var mı?

Yazının merkezindeki soru burada açılıyor. Einstein, "Dilin kullanımı olmadan, yani kelimelerin zorunlu olarak akla gelmediği kavramlar ve kavram bileşimleriyle düşünme yok mudur?" diye soruyor ve hemen ardından herkesin bildiği bir deneyimi hatırlatıyor: "Şeyler" arasındaki bağ zihnimizde çoktan netleşmişken kelimeyi bulmak için nasıl debelendiğimizi.

Yanıtı iki yanlı. Düşünme edimine dilden tam bağımsızlık atfetmeye eğilimli olabiliriz, diyor; ama çevresinin sözel rehberliği olmadan büyüyen bir bireyin zihinsel biçimi büyük olasılıkla çok yoksul olurdu. Buradan şu sonucu çıkarıyor: "Bireyin zihinsel gelişimi ve kavramlarını oluşturma biçimi büyük ölçüde dile bağlıdır." Ve hemen arkasından, metnin belki de en çok alıntılanacak cümlesi gelir: aynı dili konuşmanın ne ölçüde aynı zihniyeti paylaşmak demek olduğunu bu bize fark ettirir; bu anlamda düşünmeyle dil birbirine bağlıdır.

Bunun bir iddia olduğunu, bir ölçüm olmadığını belirtmek gerekir. Einstein burada ne deney verisi sunuyor ne de bir dilbilim kuramına yaslanıyor; bir fizikçinin kendi zihin işleyişi üzerine gözlemini genelleştiriyor. Dil ile düşünce ilişkisi o tarihten bu yana dilbilimin ve bilişsel bilimin en çekişmeli alanlarından biri olmaya devam etti; metni bir sonuç bildirisi gibi değil, bir soru biçimi gibi okumak daha doğru.

Bilimin dili neden uluslararası?

Einstein asıl sorusuna buradan geçiyor: Bilimin dilini gündelik dilden ayıran nedir, bilimsel dil neden uluslararasıdır? Yanıtı iki kelimeye dayanıyor — keskinlik ve açıklık. Bilimin aradığı şey, kavramların birbirleriyle ilişkisi ve duyu verileriyle karşılığı bakımından azami keskinlik ve açıklıktır.

Örneği Öklid geometrisi ve cebir. Bu diller az sayıda bağımsız kavramla — tam sayı, doğru, nokta — ve bu kavramlar arasındaki temel işlemleri gösteren işaretlerle iş görür. Kavramlarla duyu verileri arasındaki bağ ise sayma ve ölçme eylemleriyle kurulur; yani başarısı yeterince belirli, tekrarlanabilir eylemlerle. Bir metreyi ölçmenin ne demek olduğu üzerinde anlaşan iki insan, hiçbir ortak anadili olmadan anlaşabilir.

Einstein bu ortaklığın kaynağını da söylüyor: Bilimsel kavramların ve bilimsel dilin uluslar üstü karakteri, onların bütün ülkelerin ve bütün çağların en iyi beyinleri tarafından kurulmuş olmasından geliyor. Yalnızlık içinde ama işbirliği hâlinde — Einstein'ın ifadesi tam olarak budur — ortaya çıkan bu kavram sistemi, algıların şaşırtıcı karmaşası içinde bir kılavuz görevi görmüş; tekil gözlemlerden genel doğruları kavramayı bu sayede öğrenmişiz.

Metnin yazıldığı yıl

1941, Avrupa'nın ve dünyanın derinden bölündüğü yıllardan biriydi. Einstein sekiz yıldır Amerika'daydı; ülkeler arası bilimsel yazışma kesintiye uğramış, meslektaşlar birbirinden kopmuştu. Londra'daki bir bilim derneğine okyanusun öteki yakasından bir ses kaydı göndermek, kendi başına bir anlam taşıyordu: iletişim kanalı daraldıkça, "ortak dil" fikri soyut bir gözlem olmaktan çıkıp bir tutum hâline geliyordu.

Metnin kapanışı da bu yüzden fizikten uzaklaşıyor. Einstein, "Bilimsel yöntem insanlık için hangi umutları ve korkuları içeriyor?" sorusunu soruyor ve soruyu reddediyor: Bunun doğru soru olmadığını söylüyor. İnsanın elindeki bu aracın ne üreteceği, tümüyle o insanlıkta canlı olan amaçların doğasına bağlıdır. Amaçlar bir kez var olduğunda bilimsel yöntem onlara ulaşacak araçları sağlar; "ama amaçların kendisini sağlayamaz."

Ardından, bugün bağlamından kopuk biçimde en çok dolaşan cümle geliyor: "Araçların mükemmelleşmesi ve amaçların karışması — bence — çağımızı nitelendiriyor." Einstein bunu karamsar bir kapanış olarak bırakmıyor; insanlığın küçük bir bölümü bile bu amaçlar uğruna çabalarsa, uzun vadede üstünlüğünün kendini kanıtlayacağını ekliyor.

Bugün hangi tarafı daha çok konuşuluyor?

Metnin ilginç yanı, iki ayrı kesimin iki ayrı yarısını sahiplenmesi. Bilim iletişimiyle uğraşanlar genellikle ilk yarıyı kullanıyor: terimin ne işe yaradığı, bir kavramın hangi ölçme eylemine bağlandığı açıklanmadıkça metnin "bilimsel" görünmesinin bir anlam taşımadığı fikri. Einstein'ın "tehlikeli bir yanılgı kaynağı" uyarısı tam da buraya düşüyor — ölçmeye bağlanmamış kavramlar, kulağa bilimsel gelen boş zincirler kurmaya çok elverişlidir.

İkinci yarıyı, yani araç-amaç ayrımını ise teknoloji etiği tartışanlar alıntılıyor. Bir yöntemin ne yapabileceğiyle ne yapması gerektiğinin ayrı sorular olduğu fikri, 1941'de olduğu kadar bugün de yerli yerinde duruyor; üstelik araçların kapasitesi o günden beri kıyaslanamayacak ölçüde arttı.

Türkçede bu konuşma uzun uzun ele alınmış değil; genellikle "Einstein'ın sesi" merakıyla, kaydın netliği üzerinden anılıyor. Oysa metnin kendisi bir bilim tarihi belgesinden çok, bir dil felsefesi denemesi. Ve açık bıraktığı soru hâlâ açık: Bilimin ortak dili gerçekten ortak mı, yoksa belirli bir dil ailesinde kurulmuş kavramların herkesçe ödünç alınması mı? Einstein sayma ve ölçme eylemlerini ortak zemin saymıştı. Bu zeminin, kavramları adlandıran kelimeleri de ortaklaştırmaya yetip yetmediği — orası tartışmaya açık.

Fotoğraf: Photograph by Orren Jack Turner, Princeton, N.J. Modified with Photoshop by PM_Poon and later by Dantadd., Public domain, Wikimedia Commons