1841 değil 1848: Güneş fırtınasının geciktirdiği ünlü trenin tarihi düzeltildi

Mesele bir yıl düzeltmesinden ibaret görünebilir. Ama uzay havası, yani Güneş'ten gelen parçacık ve manyetik alan dalgalanmalarının Dünya'daki etkileri, bugün uydulardan elektrik şebekelerine kadar her şeyi ilgilendiren bir risk. Bu riskin tarihini doğru yazmak, geçmiş fırtınaların ne kadar güçlü olduğunu ve neyi bozabildiğini anlamanın da temeli.

Olmayan bir hatta kalkan tren

Ekibin ilk fark ettiği şey basit ama öldürücüydü: Makalenin özetine göre Nature'daki yazı, South Devon Demiryolu Şirketi'nin Exeter'den Newton Abbot'a giden hattından söz ediyordu. Oysa bu hat 1846'ya kadar açılmamıştı. 1841'de o saatte kalkacak bir tren, üstelik o hatta, yoktu.

Demiryolu tarihinin kayıtları hattın ilginç bir dönemden geçtiğini de gösteriyor. Hat Mayıs 1846'da Teignmouth'a, aynı yılın aralık ayında Newton Abbot'a açıldı. Mühendis Isambard Kingdom Brunel'in trenleri buharlı lokomotif yerine borulardaki hava basıncıyla çektiği ünlü "atmosferik demiryolu" deneyi de bu hatta yapıldı ve son atmosferik tren Eylül 1848'de sefer yaptı. Hattın telgrafı ise 1847 ağustosunda devreye alınmıştı.

Dedektiflik: tarifeler, gazeteler, manyetogramlar

Ekip gerçek tarihi bulmak için birbirinden çok farklı arşivleri üst üste koydu: tren tarifeleri, dönemin gazeteleri, Güneş lekesi gözlemleri, kutup ışığı raporları ve dijitalleştirilmiş manyetik gözlemevi kayıtları. Sci.News'in aktardığına göre araştırmacılar, Exeter'den saat 22.05'te kalkan bir trenin gerçekten sefer yaptığı dört aylık bir pencere buldu ve bu dönemi manyetik kayıtlarla karşılaştırdı.

Eşleşme 18 Ekim 1848'de çıktı. O akşam Londra'daki Greenwich Gözlemevi'nin manyetik aletleri güçlü dalgalanmalar kaydetmişti; İngiltere'nin dört bir yanından kutup ışığı görüldüğü bildirilmişti ve Durham'dan büyük bir Güneş lekesi grubu gözlenmişti. Ekip, 1871'deki yazıda 1848'in 1841 olarak basıldığı, yani bir dizgi hatası yapıldığı sonucuna vardı. Sci.News'e göre araştırmacılar imzasız yazının büyük olasılıkla telgraf mühendisi Nathaniel John Holmes'a ait olduğunu, hatanın da muhtemelen ondan kaynaklandığını belirledi.

Ekipten, İngiltere'nin ulusal uzay laboratuvarı RAL Space'te uzay havası uzmanı olan Dr. Mike Hapgood çalışmayı şöyle tarif ediyor: "Araştırmamızda biraz dedektif hikâyesi havası var; geçmişteki şiddetli bir uzay havası olayını daha iyi anlamak için çok çeşitli arşiv kayıtlarını bir araya getirdik."

Hatayı bulan da ekipte

Hikâyenin hoş bir ayrıntısı var. Nature'daki 1871 tarihli yazıyı 2013'te yeniden gün ışığına çıkaran ve 1841 tarihini literatüre taşıyan, Baylor Üniversitesi'nden William B. Cade III'tü. Cade, tarihi düzelten yeni makalenin de yazarları arasında. Ekipte ayrıca İngiliz Jeoloji Araştırmaları Kurumu, Kanada Doğal Kaynaklar Bakanlığı ve Avustralya'daki RMIT Üniversitesi'nden araştırmacılar yer alıyor.

İlk vaka hangisi?

Tarih 1848'e kayınca Exeter olayı birinciliği kaybediyor. Makaleye göre bilinen ilk güvenilir vaka, 19 Mart 1847 akşamı, Britanya üzerinde parlak bir kutup ışığı görülürken Midland Demiryolu'nun telgraf aletlerinde oluşan "kendiliğinden elektrik akımları". Yine de Exeter treni, uzay havasının altyapıyı aksattığı en erken kayıtlı örneklerden biri olarak yerini koruyor.

Wild'ın vurguladığı nokta da bu: "Bu çalışma, toplumun uzay havasının teknoloji üzerindeki etkilerini neredeyse elektrikli teknolojiler var olduğundan beri yaşadığını gösteriyor." Ona göre Exeter hikâyesi, yeni doğan teknolojilerin uzay ortamının gerçekleriyle ilk karşılaştığı ana denk geldiği için büyüleyici.

Telgraf tellerinden uydulara

Bu tür fırtınaların en ünlüsü 1859'daki Carrington Olayı'ydı; telgraf sistemlerini dünya çapında aksatmış ve kayıtlara geçen en güçlü manyetik fırtınalardan biri olmuştu. O dönemin telgrafçıları, 1840'ların sonunda yaşanan bu "küçük" olaylar sayesinde kutup ışığıyla gelen tuhaf akımlara zaten alışmaya başlamıştı.

Etkilenen teknoloji değişti, mekanizma değişmedi. Hapgood'a göre bugünkü uzay havası izleme imkânları 1800'lerdekiyle kıyaslanamayacak kadar gelişmiş olsa da, bağımlı olduğumuz modern teknolojiler Güneş fırtınalarına karşı çok daha kırılgan. Hapgood, 2030'larda başlayacak yeni Güneş döngüsüne işaret ederek geçmiş olayları anlamanın hazırlık için şart olduğunu söylüyor ve bir çağrı ekliyor: Eski kayıtların korunması, geçmişi yorumlamak ve gelecekteki tahminleri güçlendirmek için gereken kanıt temelini oluşturuyor.

Belki de asıl ders bu. 1848'in bir gecesine ait bir rötar, ancak bir gözlemevinin kâğıt şeritleri, bir gazetenin kutup ışığı notu ve bir tren tarifesi hâlâ bir arşivde durduğu için doğru yerine oturabildi. Bugün uydu verileriyle dolup taşan kayıtlarımızın 170 yıl sonra kimin işine yarayacağını ise henüz bilmiyoruz.

Fotoğraf: W Hake, Public domain, Wikimedia Commons