Japonya'da kırsal boşaldıkça yaban hayatı da azalıyor: Terk edilen çiftlikler sessizleşiyor

Bir bölgeden insanlar çekildiğinde doğanın hemen toparlanacağını düşünmek mantıklı görünür. Japonya'daki araştırmalar ise tam tersini gösteriyor. Ülkenin nüfusu genel olarak azalıyor, ancak düşüş kırsal bölgelerde çok daha belirgin. Çiftliklerin terk edildiği yerlerde yaban hayatı geri dönmüyor, aksine geriliyor.

İnsan eliyle şekillenen mozaik peyzaj

Araştırmacılara göre Japonya'nın dağ eteklerindeki küçük çiftlikler yıllar boyunca mozaik bir manzara yarattı. Pirinç tarlaları, açık otlaklar ve dağınık orman parçaları yan yana durarak çok sayıda canlıya yuva sağladı. Bu düzen, doğanın insan emeğiyle birlikte biçimlendiği bir denge anlamına geliyordu.

Nature dergisinin aktardığına göre köylüler yakacak odun için ağaç kesti ve gübre olarak kullanmak üzere yaprak topladı. Bu uygulamalar ormanda açıklıklar oluşturdu ve orkide ile açelya gibi bitkilere yaşam alanı bıraktı. Pirinç tarlaları için kazılan alanlar ise pirinç balıklarına ve heike ateşböceklerine yuva oldu. Bilim insanları, çiftliklerde yaşayan türlerin çoğunun uzun zaman içinde insanla birlikte evrildiğini söylüyor.

Nüfus düşünce tür sayısı da düşüyor

Japonya'da yapılan ve 2025 tarihli bir çalışma, biyoçeşitliliğin yalnızca insan nüfusunun da sabit kaldığı yerlerde istikrarlı olduğunu ortaya koydu. Nüfusun azaldığı bölgelerde ise kelebek, ateşböceği, kurbağa, kuş ve yerli bitki bolluğunda düşüş kaydedildi. Yani insanların çekilmesi, doğanın kendiliğinden güçlenmesiyle sonuçlanmadı.

Bunun nedeni, bu türlerin bakımlı tarlalara, düzenli açılan orman aralıklarına ve sulanan alanlara bağımlı hale gelmesi olabilir. Bakım durduğunda tarlalar kapanıyor, otlaklar çalılığa dönüyor, su kanalları işlevini yitiriyor. Böylece her türün tutunduğu küçük yaşam alanları birbiri ardına ortadan kalkıyor.

Japonya'ya özgü olmayan bir eğilim

Benzer bir tablo İspanya'dan Çin'e pek çok ülkede görülüyor. İnsanlar iş bulmak için kentlere göç ederken kırsal bölgeler boşalıyor. İnsan emeğiyle şekillenmiş peyzajlar doğa tarafından geri alınıyor, fakat bu süreç çoğu zaman insan bakımına bağımlı türlerin zararına işliyor.

Avrupa Alpleri'ndeki Konstanz Gölü çevresinde yapılan yeni bir araştırma bu bakışı destekliyor. Çalışmaya göre bitki çeşitliliği, küçük çiftliklerin tarla, otlak ve ormandan oluşan yama düzeni yarattığı ortaçağda zirveye ulaştı. Bu dönem, öncesindeki kapalı ormanlardan da sonrasında gelen sanayi tipi tarımdan da daha zengin bir bitki yelpazesi barındırıyordu.

Çalışmanın baş yazarı, Stanford Üniversitesi'nde doktora adayı olan Adam Spitzig'e göre modern doğa korumada mesele artık yalnızca tarım ile biyoçeşitlilik arasında seçim yapmak değil. Spitzig, küçük ve çeşitlendirilmiş çiftliklerin gıda üretimini sürdürürken biyoçeşitliliği de güçlendirebileceğini ve devam ettirebileceğini söylüyor.

Arka plan

Japonya'da köy yaşamı ile çevresindeki dağ eteği ormanlarının ve tarım alanlarının birlikte yönetildiği bu düzen, çoğu zaman "satoyama" kavramıyla anlatılır. Bu yaklaşımda orman, tarla ve su kaynağı birbirinden ayrı değil, birbirini besleyen parçalardır. Odun toplanır, yapraklar toprağa karışır, su kanalları temiz tutulur ve her faaliyet başka bir yaşam alanının sürmesini sağlar.

Doğa koruma tartışmalarında uzun süre "insanı çıkarırsan doğa iyileşir" düşüncesi öne çıktı. Oysa bu yaklaşım, binlerce yıldır insanla birlikte şekillenen ekosistemler için her zaman geçerli değil. Bazı ekosistemlerde yabanıl alan en iyi korunan yer olurken, bazılarında düzenli ve ölçülü insan müdahalesi çeşitliliğin ön koşulu olabiliyor.

Neden önemli?

Kırsal nüfusun azalması Japonya'ya özgü bir sorun değil, birçok ülkede yaşanan bir dönüşüm. Dolayısıyla terk edilen tarım arazilerinin kendi haline bırakılmasının otomatik olarak doğa kazancı getirmeyeceği, küresel ölçekte önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Koruma politikaları yalnızca korunan alan sınırlarına odaklanırsa, insan bakımına dayanan türleri gözden kaçırabilir.

Bu bulgular, küçük ölçekli ve çeşitli tarımın desteklenmesi gerektiği yönündeki görüşü de güçlendiriyor. Gıda üretimi ile doğayı karşı karşıya koymak yerine, ikisini aynı peyzajda buluşturan yöntemler arayan politikalar öne çıkıyor. Kırsal yaşamın sürdürülebilir kılınması, böylece hem toplumsal hem de ekolojik bir mesele haline geliyor.