Senegal'de kamera tuzakları: şempanze anneler aleti kızlarına elden veriyor

İddianın ağırlığı şurada: hayvanlar âleminde taklit ve gözlemle öğrenme yaygın; ama teknik anlamda öğretme son derece nadir bir davranış. Büyük maymunlarda ikna edici kanıtı yıllardır tartışılıyor.

Sekiz yılda on beş saat görüntü

Saha, Dindefelo Toplum Doğa Rezervi: güneydoğu Senegal'de 140 kilometrekarelik bir sahel savanası. Burada yaşayan batı şempanzeleri (Pan troglodytes verus) besin bulmak için dört ayrı teknik kullanıyor — gölcüklerden çubukla yosun toplama, çubuğu karınca kolonisine daldırma, termit yuvasından termit çıkarma ve baobab meyvesini taş ya da ahşap örs üzerinde kırma.

Ekip 2017 ile 2025 arasında, şempanzelerin alet kullandığı bilinen 14 noktaya ve baobab kırdıkları 11 taş platforma kamera tuzağı yerleştirdi. Toplamda kullanılabilir görüntü 15 saatin biraz altında kaldı — sekiz yılın karşılığı olarak az görünebilir, ama kameralar yalnız hareket algıladığında kaydettiği için bu sürenin neredeyse tamamı şempanzelerin iş başında olduğu anlar.

Yukarıda, Jane Goodall Enstitüsü'nün kendi kanalında yayımladığı görüntüde Senegal'deki yabani şempanzelerin termit çıkarma tekniği izleniyor. Çalışmanın kendi iki videosu ise dergi sayfasında yer alıyor.

Otuz üç aletin dökümü

Kayıtlarda 33 alet ve 4 baobab meyvesi el değiştirdi. Aletlerin hangi işte kullanıldığının dağılımı, makaledeki verilere göre şöyle:

Kritik ayrıntı, bu geçişlerin nasıl olduğu. Yazarlar transferlerin %42,4'ünü "kurtarma" (yavru, yetişkinin bıraktığı ya da elinden kaçırdığı aleti alıyor), %39,4'ünü "tolere edilen alma" (yavru uzanıyor, yetişkin engellemiyor) olarak sınıflandırdı. 33 transferin 32'sinde inisiyatif alan taraf yavruydu; yalnız bir örnekte — Soukki'ninkinde — aleti veren taraf kendiliğinden harekete geçti.

Verinin en dikkat çekici kısmı sonrasında oldu: transferin ardından aleti alan bireylerin alet kullanma oranı yükseldi, aleti veren bireylerinki düştü. Yani veren taraf, o anda kendi karnını doyurma fırsatından vazgeçti.

Aleti alanların tamamı dişiydi

33 transferin 27'sinde (%81,8) taraflar tek tek tanımlanabildi. Bunların 8'i (%29,6) anneden yavruya geçişti. Aleti ilk elinde tutanların %80'i dişiydi — ve cinsiyeti belirlenebilen alıcıların tamamı dişiydi (24 birey, %100).

Bu, şempanze araştırmalarında daha önce görülmüş bir örüntüyle örtüşüyor: dişi yavrular alet tekniklerini erkek yavrulardan daha erken ve daha dikkatli öğreniyor. Ancak Dindefelo'daki örneklem küçük; yazarların kendisi bu cinsiyet farkının sahada gerçekten var olup olmadığının doğrulanması gerektiğini yazıyor.

"Öğretme" demek neden bu kadar zor?

Davranış biliminde öğretme, "birinin başkasına bir şey göstermesi" gibi gündelik bir anlam taşımıyor. Makalenin dayandığı ölçüt, Tim Caro ve Marc Hauser'ın 1992'de önerdiği tanım: davranış acemi bireyin yanında gerçekleşmeli, öğretene anlık bir fayda sağlamamalı ya da ona bir bedele mal olmalı, ve acemi bireyin öğrenmesini kolaylaştırmalı.

Bu çıta yüksek olduğu için, öğretme kanıtı kabul edilen tür sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. National Geographic'in aktardığına göre listenin başında beklenmedik bir isim var: kaya karıncası Temnothorax albipennis. Bristol Üniversitesi'nden Nigel Franks'in 2006'da Nature'da yayımladığı çalışma, bu karıncaların "ikili koşu" denen yöntemle birbirine yeni yuva yolunu öğrettiğini gösterdi — öncü karınca, tek başına gitse ulaşacağından çok daha yavaş ilerliyordu, yani bir bedel ödüyordu. Listeye mirketler (yavrularına önce ölü, sonra hareketsizleştirilmiş, en sonunda canlı akrep getirerek), bazı ötücü kuşlar ve son yıllarda katil balinalar eklendi.

Bu tabloda insana en yakın türlerin yokluğu şaşırtıcı. Şempanzelerin kültürü olduğu — komşu toplulukların aynı işi farklı yöntemlerle yaptığı — otuz yıldır biliniyor. Fakat bu bilginin kuşaktan kuşağa aktarımının aktif öğretmeyle mi yoksa yalnız izleyerek kopyalamayla mı olduğu tartışmalı kaldı. Dindefelo verisi, bu boşluğa oynuyor.

Sánchez-Megías'ın makalede kullandığı ifadeyle: "Alet transferleri bu haliyle, gözlem ve denetimli pratikle birlikte bir öğretme biçimi olarak görünüyor."

Bulgunun sınırı

Burada dikkatli olmak gerekiyor; yazarlar da oluyor. Bu bir gözlem çalışması, deney değil. Kameralar önüne ne çıktıysa onu kaydetti; araştırmacılar bir değişkeni kontrol edip sonucu ölçmedi. Dolayısıyla "anne öğretti, yavru bu sayede öğrendi" biçiminde bir neden-sonuç zinciri kurulamıyor.

• 33 transferin 32'sinde adımı yavru attı. Yetişkinin "engel olmaması" ile "öğretmesi" arasındaki fark, tek başına görüntüden ayrıştırılamıyor.
• Öğretmenin tanımını karşılayan iki ayrıntılı örnek sunuluyor; gerisi daha zayıf kategorilerde.
• Genç şempanzelerin becerisinin ne kadarının bu el değiştirmelerden geldiği bilinmiyor.
• Makale açıkça "Dindefelo'dan daha fazla veri gerekiyor" ve "başka sahalarda araştırma yapılması karşılaştırma imkânı verecek" diyor.

Kıdemli yazar Hernandez-Aguilar'ın koyduğu soru tam da bu: "Yanıtlanması gereken sorulardan biri, öğretmenin teknolojik davranışların aktarımına ne ölçüde katkıda bulunduğu."

Sırada ne var

Altmış yılı aşkın süre önce Jane Goodall, Gombe'de David Greybeard adını verdiği şempanzenin bir dalı koparıp termit yuvasına sokmasını izlediğinde, insanı tanımlayan "alet yapan hayvan" ölçütü çökmüştü. Dindefelo ekibinin işi, aynı çizgide bir adım daha atıp sorunun yerini değiştiriyor: mesele artık aleti kimin yaptığı değil, o bilginin nesilden nesle nasıl taşındığı.

Yanıt için gereken şey, ekibin de söylediği gibi, daha fazla kamera ve daha fazla saha. Aynı yöntem Gombe'de, Taï'de, Bossou'da uygulandığında aynı örüntü çıkar mı — yoksa Dindefelo'ya özgü bir "yerel adet" mi? Şu an elde bir hipotez ve 33 kayıt var; ikisi de sorunun kendisini keskinleştirmeye yetiyor, kapatmaya değil.

Fotoğraf: J. D. Pruetz , P. Bertolani , K. Boyer Ontl , S. Lindshield , M. Shelley , E. G. Wessling, CC BY 4.0, Wikimedia Commons