Dada'nın kırılgan dergileri bir üniversite arşivinde çevrimiçi

Ne var içinde

Arşiv iki bölümden oluşuyor. Birincisi süreli yayınlar: kendi listesinde otuz beşe yakın dergi adı sayılıyor. Aralarında hareketin çekirdek isimleri var — Cabaret Voltaire, Dada, Der Dada, Merz, 391, 291, Littérature, De Stijl, Die Schammade, Mécano, Le Coeur à barbe, Zenit, Der Ararat, Perevoz Dada. İkinci bölüm kitaplar, broşürler ve daha da kırılgan olan, kütüphanecilerin "ephemera" dediği malzeme: sergi katalogları, tek yaprak ilanlar, duyurular. Bu bölüm altmışı aşkın yazarın adı altında alfabetik diziliyor; Louis Aragon, Hugo Ball, Paul Eluard, Max Ernst, Richard Huelsenbeck, Franz Jung, Kurt Schwitters, Tristan Tzara gibi.

Arşivin kendi künye sayfalarından derlediğimiz birkaç örnek, bu yayınların ne kadar kısa ömürlü olduğunu gösteriyor:

Tablodaki bilgiler arşivin kendi dergi sayfalarındaki künyelerden alındı. Dikkat edilecek nokta şu: arşiv her derginin bütün sayılarını tutmuyor. Örneğin 391'in on dokuz sayısının bir bölümü, Merz'in ise 1, 2, 4, 6, 7, 8/9, 20 ve 21 numaralı sayıları taranmış durumda. Eksikler için yer yer tıpkıbasımlar kullanılmış; bu durumda tıpkıbasıma sonradan eklenen önsöz ve akademik notlar, telifli oldukları için çıkarılmış.

Neden bir arşiv gerekiyor

Dada, 1916'da tarafsız İsviçre'ye sığınmış sanatçıların elinde doğdu ve kısa sürede Zürih'ten Berlin'e, Paris'e, Köln'e, New York'a yayıldı. Her şehirdeki kol kendi yayınını çıkardı: Zürih'te Tzara'nın Dada'sı, Berlin'de Der Dada, Hannover'de Schwitters'in neredeyse tek kişilik hareketi Merz, Picabia'nın şehirden şehre taşıdığı 391. Bu yayınlar ticari değildi. Dergi, hareketin kendisiydi — manifesto, sergi kataloğu, şaşırtma aracı ve postayla gönderilen bir kışkırtma, hepsi aynı ince forma sığıyordu.

Ticari olmamanın bedeli kâğıtta ödendi. Küçük tirajlar, asitli ucuz kâğıt, düzgün bir dağıtım ağının bulunmaması. Yüz yıl sonra bu nüshalar farklı kıtalardaki özel koleksiyonlara dağılmış durumda ve çoğu ancak randevuyla, eldivenle, bir okuma salonunda görülebiliyor. Bir araştırmacının Der Dada ile Littérature'ü yan yana koyup karşılaştırması, pratikte birkaç ülkeye yolculuk etmek demek. Digital Dada Library'nin çözdüğü problem tam olarak bu: dağılmış olanı tek bir yerde toplamak.

Arşivin sınırları

İyi haberin yanında, arşivin kendisinin de açıkça yazdığı birkaç sınır var.

• Tam metin aranabilir değil. Sunulan şey taranmış sayfa görüntüsü; yani bir kelimeyi bütün koleksiyonda aratamıyorsunuz, sayfa sayfa bakıyorsunuz.
• Özgün dillerinde. Yayınlar Almanca, Fransızca, İtalyanca ve başka Avrupa dillerinde. Birçoğunun İngilizce çevirisi başka kaynaklarda bulunabiliyor, ama arşivin kendisi çeviri sunmuyor.
• "Yalnızca araştırma amacıyla." Kütüphanenin koyduğu kayıt bu. Taramalar, serbestçe her yerde kullanılabilecek bir kamu malı havuzu gibi sunulmuyor; okumak ve çalışmak için açık.
• Koleksiyon eksiksiz değil. Yukarıda değinildiği gibi kimi dergilerin yalnızca bir bölümü taranmış.

Arşivin daha geniş bir ayağı da var: International Online Bibliography of Dada adlı katalogda Dada üzerine yaklaşık 60 bin başlık kayıtlı. Bu, taranmış yayınların değil, hareket hakkında üretilmiş her tür malzemenin — kitap, makale, mikrofilm, ses ve video kaydı — künyesini tutan bir bibliyografya.

Türkçe okur için bir not

Dadaizm Türkçede çokça anlatılmış bir konu; lise edebiyat derslerinden üniversite sanat tarihi notlarına kadar Tzara'nın sözlükten rastgele bir kelimeye rastlaması hikâyesi tekrar tekrar dolaşır. Arşivin kendisi ise Türkçede neredeyse hiç görünmüyor. Oysa Dada'yı "akım özetleri" üzerinden değil, hareketin kendi çıkardığı dergilerin sayfa düzeni, dizgi oyunları ve ilan sayfaları üzerinden okumak bambaşka bir şey: işin ne kadar çok baskı işçiliği, ne kadar çok posta ve ne kadar çok örgütlenme gerektirdiği ancak orada görülüyor.

Arşivin dergi listesinde Balkanlar'dan Zenit, Rusça çıkan Perevoz Dada gibi çeper yayınlar yer alıyor; Türkçe bir Dada süreli yayını listede yok. Türkiye'de Dada'nın doğrudan bir kolu kurulmadı. Sonradan kurulan benzerlikler — örneğin Garip şiirinin kuralları reddeden tavrı ile Dada arasında kurulan koşutluk — edebiyat eleştirisinde tartışılan bir yorumdur, belgelenmiş bir örgütlü bağ değil. Bu ayrımı korumakta fayda var.

Sırada ne var

Dijital arşivlerin asıl sınavı ilk yayın günü değil, yirminci yılıdır. Digital Dada Library'nin arkasındaki yapı 1979'dan beri ayakta ve taramalar yıllardır erişime açık; ama tam metin aranabilirlik, adreslerin kalıcılığı ve uzun vadeli bakım gibi sorular her üniversite koleksiyonunda olduğu gibi burada da açık duruyor. Kâğıt üzerinde yüz yıl dayanan bir dergi, sunucuda yirmi yıl dayanacak mı — Dada'nın kendi sorularına yakışır bir soru.

Fotoğraf: Diverse, Public domain, Wikimedia Commons