Sherlock Holmes'un gerçek hocası: Hastayı bakışıyla okuyan cerrah Joseph Bell

Doyle, bu gösterilerin “Watson'lardan oluşan seyircisine” açıklama gelene kadar mucize gibi göründüğünü, açıklamadan sonra ise basitleştiğini yazar. Sherlock Holmes'un okuru yüz otuz yılı aşkın süredir büyüleyen numarası tam olarak budur: önce şaşırtan sonuç, ardından sıradan ipuçlarından örülmüş bir zincir. Doyle bu numarayı bir edebiyat salonunda değil, bir hastane koridorunda öğrendiğini hiç saklamadı. Hikâye yalnızca edebiyat tarihinin değil, tıp eğitiminin de konusu; çünkü Bell'in sınıfta yaptığı şey, hekim yetiştiren okulların bugün hâlâ nasıl öğreteceğini tartıştığı bir beceriye, bakmakla görmek arasındaki farka dayanıyordu.

Dört kuşak cerrah, bir gözlem tutkunu

Edinburgh Kraliyet Cerrahlar Koleji'nin (Royal College of Surgeons of Edinburgh) arşiv kaydına göre Joseph Bell (1837-1911), kentin ünlü bir cerrah soyunun son halkasıydı: büyük dedesi, dedesi ve babası da kolejin üyesi ve Edinburgh'da cerrahtı. Edinburgh Üniversitesi'ne 16 yaşında girdi, 21'ini doldurmadan son sınavlarını verdi. Dönemin önde gelen cerrahı James Syme'ın yanında yetişti; anatomi derslerinde gösterici olarak çalıştığı yıllarda en küçük ayrıntıyı kaçırmayan gözüyle ve hocalığıyla tanınmaya başladı.

Kolejin kaydı, Bell'in ömür boyu peşini bırakmadığı iki merakı özellikle anar: el yazısı çözümlemesi ve diyalektoloji, yani bir kişinin nereli olduğunu ağzından ve kullandığı kelimelerden çıkarma bilgisi. Kayda göre bu iki ilgi, Bell'in efsaneleşen tanı yeteneğinin araçlarıydı ve Conan Doyle bunları kurmaca dedektifinde sonuna kadar kullandı.

Bell'in kariyeri de gösterişten çok emek üzerine kuruluydu. Kolejin sekreterliğini ve saymanlığını on bir yıl yürüttü, 1887-1889 arasında başkanlığını yaptı. Yirmi üç yıl Edinburgh Medical Journal'ın editörlüğünü üstlendi; yazdığı ameliyat el kitabı sağlığında yedi baskı yaptı. Kraliyet Hastanesi'ndeki süreli görevi 49 yaşında sona erince çalışmalarını Edinburgh'un çocuk hastanesinde sürdürdü.

Poliklinik kâtibi Doyle

Conan Doyle 1859'da Edinburgh'da doğdu, 1876'da tıp fakültesine yazıldı. Kolejin kaydına göre fakültede onun üzerinde en derin izi bırakan hoca Bell oldu; Bell de onu poliklinik kâtibi olarak seçti. Doyle'un anlatımıyla bu iş, ayaktan gelen hastaları sıraya koymak, durumlarına dair kısa notlar almak ve onları tek tek, Bell'in asistanları ve öğrencileriyle çevrili oturduğu büyük salona almaktı. Doyle 1892'de The Strand dergisine verdiği söyleşide, bazı günler yetmiş seksen hastayı bir araya getirdiğini anlatır.

Bu görev Doyle'a hocasını yakından izleme fırsatı verdi. Anılarındaki tespiti kısadır: Bell, birkaç hızlı bakışla hastadan, kendisinin sorularla öğrendiğinden fazlasını öğreniyordu. Kâtipliğin ilk günleri bir alçakgönüllülük dersi de içerdi. Bell, işe başlarken İskoç deyimlerini bilmesi gerektiğini söylemiş, Doyle da gençliğin verdiği özgüvenle bildiğini iddia etmişti. Çok geçmeden yaşlı bir hasta derdini “bealin' in his oxter” diye anlattı. Doyle tek kelime anlamadı, Bell bu duruma çok eğlendi. Söz, koltuk altında apse anlamına geliyordu.

Bell'in kendi anlattığı, New York Times'ın 1911'deki ölüm haberinde aktarılan bir sahne, Doyle'un bu gösterilere neden takıldığını da gösterir. İrlandalı olduğu ilk bakışta anlaşılan bir hasta içeri girer; Bell, kentin güneyinden gelirken golf sahasının üzerinden yürüyüp yürümediğini sorar. Hasta şaşırır: “Beni gördünüz mü?” Açıklama basittir: yağmurlu bir günde sahanın çıplak yerlerindeki kırmızımsı kil ayakkabıya yapışır ve kilometrelerce çevrede o renkte başka kil yoktur. Bell'e göre Doyle bunu nasıl bildiğini bir türlü çözememiş, bu tür örnekler onu kendi denemelerine yöneltmişti.

Nasırdan meslek, yürüyüşten geçmiş

Aynı gazete haberi, Bell'in sınıfta bir hastayı nasıl tanıttığını da aktarır: “Beyler, karşımızda ya bir mantar kesicisi ya da bir çatı kaplama ustası var.” Gerekçe, adamın işaret parmağının bir yanındaki düzenli nasır ile başparmağının dış yanındaki kalınlaşmaydı. Bell'in öğrencilerine sık sık tekrarladığı söylenen bir cümle de yine bu haberde geçer: İnsanların çoğu ana hatlarıyla birbirine benzer, herkesin bir başı, iki kolu, bir burnu vardır; insanları birbirinden ayıran, bir göz kapağının hafifçe düşüklüğü gibi ayrıntılardır.

Holmes ilk kez 1887'de A Study in Scarlet (Kızıl Dosya) ile okurun karşısına çıktığında, bu ders neredeyse kelimesi kelimesine romana taşınmıştı. Holmes'un dergide yayımladığı yazıda bir insanın mesleğinin tırnaklarından, ceket kolundan, ayakkabısından, pantolonunun dizlerinden, işaret parmağı ile başparmağındaki nasırlardan, yüz ifadesinden ve gömlek manşetlerinden okunabileceği söylenir. Bell'in mantar kesicisi, Holmes'un listesinde neredeyse aynen duruyordu.

Holmes'un Watson'la ilk karşılaşmasındaki ünlü çıkarım da Barbados'lu hastanın yapısını taşır. Holmes'un sonradan açıkladığı akıl yürütmeye göre karşısındaki adam hekime benzer ama askerî bir duruşu vardır, demek ki ordu doktorudur. Yüzü esmerdir ama bilekleri açık renklidir, demek ki tropiklerden yeni dönmüştür. Yorgun yüzü zorluk ve hastalık geçirdiğini, sol kolunu kaskatı ve doğal olmayan bir biçimde tutması kolunda bir sakatlık olduğunu gösterir. Sonuç: Afganistan. Bell'in hastasında askerlik, rütbe ve iklim nasıl birbirine bağlanıyorsa, Watson'da da aynı zincir kuruluyordu.

“Sherlock Holmes'u kesinlikle size borçluyum”

Holmes asıl ününü The Strand dergisinde yayımlanan kısa öykülerle edindi. Mayıs 1892'de Doyle eski hocasına bir mektup yazdı. Edinburgh Kraliyet Cerrahlar Koleji arşivinde bulunan mektuptaki cümle şöyleydi: “Sherlock Holmes'u kesinlikle size borçluyum. Öykülerde onu her türlü dramatik duruma sokabilme rahatlığım olsa da, onun çözümleme işinin, polikliniğinizde yarattığınızı gördüğüm etkilerin en ufak bir abartısı olduğunu sanmıyorum.”

Linda Hall Kütüphanesi'nden bilim tarihçisi William B. Ashworth'ün yazdığına göre Holmes'un Bell'den esinlendiğinden pek kimse şüphe etmiyordu, ama bunu kanıtlayan bir belge 2006'ya kadar ortada yoktu. O yıl bulunan mektup Kraliyet Cerrahlar Koleji'ndeki bir serginin merkezine yerleşti, ardından Bell'e ait 14 kutu belge ve eşyayla birlikte koleje bağışlandı.

Doyle ilgiyi yalnızca özel mektupla da sınırlamadı. Ekim 1892'de ilk on iki öykü The Adventures of Sherlock Holmes adıyla kitap olduğunda, kitabın ithafı “Eski hocam Joseph Bell'e” diye başlıyordu. Doyle anılarında da Holmes'u kurarken neden Bell'i düşündüğünü açık açık yazar: Bir adamın zeki olduğunu söylemek kolaydır, ama okur bunun örneklerini görmek ister, “Bell'in koğuşlarda bize her gün verdiği türden örnekler.”

Benzerliği fark eden yalnızca okurlar değildi. Kolejin kaydına göre gençliği Edinburgh'da geçen Robert Louis Stevenson, Samoa'dan Doyle'a yazdığı 1893 tarihli mektupta öyküleri övdükten sonra şunu ekledi: “Yalnızca bir şey aklımı kurcalıyor: Bu benim eski dostum Joe Bell olabilir mi?”

Bell ne düşünüyordu?

Kendisi de bir kahramanın modeli olduğunu öğrenince Bell sessiz kalmadı. Aralık 1892'de The Bookman dergisi için Holmes öykülerini değerlendiren bir yazı kaleme aldı. Yazıda Doyle'un tıp eğitiminin ona gözlem yapmayı öğrettiğini söyler ve başarılı bir tanı koyucunun araçlarını sayar: gören ve duyan gözler ve kulaklar, izlenimleri hemen kaydedip istendiğinde geri çağıran bir bellek, kopuk bir zinciri birleştirebilen ya da karışık bir ipucunu çözebilen bir hayal gücü. Bell'e göre hekim aynı zamanda doğuştan bir anlatıcıysa, polisiye mi yazacağı yoksa büyük bir tarihî romana mı yöneleceği yalnızca bir tercih meselesiydi.

Bir yıl sonra Pall Mall Gazette'e verdiği söyleşide Doyle'u “gelmiş geçmiş en iyi öğrencilerimden biri” diye andı ve onun tanıyla ilgili her şeye büyük ilgi duyduğunu söyledi. Aynı söyleşideki bir cümle Bell'in Holmes'tan ne anladığını iyi özetler: Ona göre bu öyküler okura gündelik çevresine yeniden bakma isteği aşılıyordu, çünkü hamleleri yapmayı öğrenen biri için pek çok sıradan sokak olayında “bir problem, koca bir satranç oyunu” vardı.

Ashworth'ün aktardığına göre Bell'in Holmes'un esin kaynağı olmaktan hoşnut olduğu daha sağlığında biliniyordu. Doyle da hocasının öykülere ilgi gösterip konu önerileri getirdiğini, ama bu önerilerin “pek de kullanışlı olmadığını” itiraf etmek zorunda kaldığını yazar.

Yanılan usta: yöntemin sınırı

Romanda Holmes'un yazısı, yazarın vardığı sonuçları Öklid'in önermeleri kadar şaşmaz diye tanıtır. Yazıyı okuyan Watson dergiyi masaya çarpar ve bunun “tarifsiz bir saçmalık” olduğunu söyler. Gerçek Bell ise şaşmaz değildi ve bunu gizlemiyordu. Doyle'un anılarında da sonuçların zaman zaman çok çarpıcı olduğu, ama Bell'in yanıldığı anların da bulunduğu yazar.

New York Times'ın 1911'de aktardığı bir anlatımda Bell, bunlardan birini kendisi anlatır. İçeri giren kısa boylu bir adamın yürüyüşündeki kasıntı ona bir gaydacıyı hatırlatmış, öğrencilerine adamın bir Highland alayında, büyük olasılıkla bandoda askerlik yaptığını söylemişti. Adam ise ayakkabıcı olduğunu, ömründe orduya girmediğini söyledi. Bell, kendi deyişiyle “kesinlikle haklı olduğundan emin” olduğu için adamı yan odada muayene ettirdi ve göğsünün sol yanında küçük, mavi bir “D” damgası buldu: Kırım yıllarında ve sonrasında asker kaçaklarına vurulan işaret. Bell bu sahneyi zaferle anlatır; bugünün okuruna ise başka bir şey de söyler. Bir hekimin hastanın sözünü değil kendi tahminini esas alması bu kez doğru çıkmıştı, ama aynı kesinlik pekâlâ yanlış da çıkabilirdi.

Bell'in derslerinden aktarılan bir başka sözü bu riski bizzat kendisinin gördüğünü düşündürür. Emekli çocuk hekimi Howard Fischer'in tıp beşeri bilimleri dergisi Hektoen International'da aktardığı bir ders anlatımında Bell, hastanın yüzündeki ve ellerindeki belirtilerden bir tanıya varır, sonra şunu ekler: “Bu çıkarımlar, beyler, yine de kesin ve somut bir kanıtla doğrulanmalıdır.” Anlatıma göre o gün doğrulama, hastanın ceket cebinden görünen bir şişe ağzıydı. Bell'in öğüdü kısaydı: Çıkarımlarınızı doğrulamayı asla ihmal etmeyin.

Hastane dışındaki işleri

Bell'in gözlem merakı hastanede kalmadı. New York Times ölüm haberinde, onun esrarengiz olayları incelemeyi bir uğraş edindiğini yazar.

Holmes'un yardımcısının adı da bir Edinburgh hekimine işaret ediyor olabilir. Kraliyet Cerrahlar Koleji'nin kaydına göre Dr. Watson karakterinin modeli büyük olasılıkla Doyle'un öğrencilik yıllarında Edinburgh'da hekimlik yapan, sonradan kolejin başkanı olacak Patrick Heron Watson'dı; kayıt, kentin bir başka tanınmış hekimi Henry Littlejohn'un adının da bu tartışmada geçtiğini not eder.

Zadig'den bugünün tıp fakültesine

Bell'in yöntemi bir anda doğmuş değildi. Voltaire'in Zadig adlı kısa romanında kahraman, hiç görmediği bir köpeği kumdaki izlerden tarif eder: küçük bir dişidir, yakın zamanda yavrulamıştır, kulakları uzundur ve bir bacağı aksar. Fischer'in Hektoen'deki yazısına göre bu tür akıl yürütme “Zadig yöntemi” adıyla anılır oldu; Darwin'in ateşli savunucusu biyolog Thomas Huxley de 1880'de bu yöntem üzerine bir yazı yayımladı. Aynı yazıya göre modern hekimliğin kurucularından sayılan William Osler da öğrencilerine bu yöntemi öğretiyordu. Fischer'in aktardığı Osler öğüdü Bell'inkine çok benzer: Gör, sonra akıl yürüt, karşılaştır ve denetle; ama önce gör.

Peki bu gelenek bugün nerede duruyor? Hekimler Salvatore Mangione, Gretchen Mockler ve Brian Mandell, 2018'de Journal of General Internal Medicine'da yayımlanan makalelerinde keskin gözlemin hekimlik sanatının temel bir parçası olduğunu, buna karşın tıp fakültelerinin ve uzmanlık programlarının çoğunun bu beceriyi resmî olarak pek az öğrettiğini yazdı. Yazarlara göre bazı okullar bu dersi tümüyle sanat müzelerine ve sanat eğitmenlerine devretmiş durumda; resimlere uzun uzun bakarak gözlem öğreten bu programların kullandığı “görsel düşünme stratejisi” ise kavramsal çerçevesini aslında 19. yüzyıl tıbbına borçlu. Yazarlar, tıbbın bu dersi yeniden sahiplenmesi gerektiğini savunuyor; çünkü onlara göre kritik tıbbi ayrıntıları en iyi yine deneyimli bir hekimin gözü yorumlayabilir.

Bu bir öneri, kanıtlanmış bir sonuç değil: Makale, gözlem eğitiminin hasta sonuçlarını ne ölçüde değiştirdiğini ölçen bir çalışma değil, bir görüş yazısı. Kraliyet Cerrahlar Koleji'nin değerlendirmesi ise Bell'in kendi okulu için daha nettir: Ayrıntılı gözleme, mantıklı çıkarıma ve öğretmeye zaman ayırmaya verdiği önem, Edinburgh cerrahi okulunun ölçüldüğü modelin temelini oluşturdu.

Açık kalan soru

Bell, 4 Ekim 1911'de Edinburgh yakınlarındaki yazlık evinde öldü. Ashworth'ün dikkat çektiği bir ayrıntı, onun nasıl hatırlandığını iyi özetler: Bell'in Edinburgh'daki evinin girişinde onu anan levhayı ne tıp fakültesi ne de kent yönetimi astı; levhayı Japonya'daki Sherlock Holmes kulübü yaptırdı. Bell'i ölümsüzleştiren, kurmaca bir öğrencisi oldu.

Oysa Bell'in asıl dersi Holmes'un şaşmazlık gösterisinden çok, onun kurgunun dışında bıraktığı kısımdaydı: Bakış bir tahmin üretir, tanıyı ise doğrulama koyar. Görüntüleme cihazlarının ve laboratuvar testlerinin hekimin gözünü hem tamamladığı hem de kolayca tembelleştirebildiği bir çağda, bu iki adımın birlikte nasıl öğretileceği sorusu, Edinburgh'daki o poliklinik salonundan bu yana hâlâ tam cevaplanmış değil.

Fotoğraf: J.M.E. Saxby, Public domain, Wikimedia Commons