Sur içi, sur dışı: kentleri binlerce yıl tanımlayan duvarlar neden kayboldu?

Yanıtın büyük kısmı, duvarın kendisinde değil kapılarında. Çünkü surun gündelik hayatta en çok iş gören parçası, taş perde değil, o perdeyi delen birkaç delikti.

Eriha'nın kulesi: ilk duvarın ne işe yaradığını bilmiyoruz

Bilinen en eski kent duvarları, Ürdün Vadisi'ndeki Eriha'da (Tell es-Sultan) yaklaşık MÖ 8000'e tarihleniyor. Duvarın yanında 8,5 metre yüksekliğinde, tabanda 9 metre çapında, içinde yirmi iki basamaklı bir merdiven bulunan taş bir kule var. Bu kadar erken bir tarihte böyle örgütlü bir inşaat şaşırtıcı: tarım daha yeni başlamıştı, yazı yoktu, çömlek bile yoktu.

Peki ne için yapıldı? Uzun süre otomatik biçimde "koruma" diye okundu. Oysa Tel Aviv Üniversitesi'nden Ran Barkai ve Roy Liran, o çağda bölgede duvarı gerektirecek bir dış baskı izi bulunmadığına dikkat çekti ve kuleye gök cisimlerinin hareketiyle ilişkili törenle ve toplulukla ilgili bir rol önerdi. Barkai'ye göre yapı, insanları çok daha zahmetli bir hayat biçimine (yerleşik tarıma) ikna etmek üzere hayranlık uyandırmak için tasarlanmış olabilir. Bu bir yorum, kanıtlanmış bir sonuç değil. Ama ilk duvarın amacının bugün sandığımız kadar apaçık olmadığını gösteriyor.

"Bakır gibi parlayan duvar": sur bir imzadır

Mezopotamya'ya gelindiğinde duvar artık bir ilan. Uruk'u yaklaşık 9 kilometre uzunluğunda, 12-15 metre yüksekliğinde bir tuğla çember sarıyordu. Kentin alanı MÖ 3100 dolaylarında 250 hektara, MÖ 2800'e doğru 600 hektara çıktı; zirvesinde 50 bine varan bir nüfusla dönemin en büyük yerleşimiydi. Sümer geleneği bu duvarı kral Gılgamış'a atfeder. Elledge, destanın açılışının doğrudan surla övünmesine dikkat çekiyor: okur, İngilizce çevirilerde "bakır gibi parlayan" diye geçen duvara bakmaya, iç duvarı incelemeye çağrılır. Arkeolojik tarihleme ise duvarı Gılgamış'a atfedilen dönemden daha eskiye koyuyor. Yani destan, hazır bulduğu bir anıtı bir hükümdarın hanesine yazmış olabilir.

Sur bir statü göstergesiydi. Bir senyörün kalesini sergilemesi gibi, topluluk da bağımsızlığını ve kendine duyduğu güveni duvarıyla gösteriyordu. İlginç olan, tersinin de bir iddia sayılmasıdır: Sparta, kentinin çevresine duvar çekmeyi uzun süre reddetti ve ilk duvarlarını ancak MÖ 184'ten sonra yaptı. Duvarsızlık da bir mesaj biçimiydi.

Paris'in 24 kilometrelik gümrük duvarı

Elledge'in altını çizdiği işlev şu: bütün çiftçi ve tüccarları belirli kapılardan geçmeye zorlamak, kent yönetiminin ticareti düzenlemesine ve giren çıkan malı vergilendirmesine imkân veriyordu. Sur bir ölçüm aracıydı. Kapı sayısı bilinçli olarak az tutulur, trafik oraya sıkıştırılır, orada sayılır ve orada vergilendirilirdi. Avrupa'da bunun adı octroi: kente tüketim için giren mala uygulanan yerel vergi. Kökeni Roma'nın vectigalia uygulamasına kadar gidiyor.

Bu işlevin en çıplak örneği, hiçbir koruma amacı taşımayan bir duvardır: Paris'in Fermiers généraux (Genel Mültezimler) duvarı. 1784-1791 arasında yapılan bu yapı 24 kilometre uzunluğundaydı ama yalnızca 3 metre yüksekliğinde. Yani kimseyi dışarıda tutmak için değil, kente giren malın octroi vergisini toplamak için vardı. Üzerinde 55 geçiş noktası, bunların 43'ünde mimar Claude-Nicolas Ledoux'nun tasarladığı neoklasik gümrük yapıları bulunuyordu. İşi, duvarın getirisinin maliyetini karşılayacağını savunan kimyager Antoine Lavoisier üstlenmişti.

Parisliler yapıyı hiç sevmedi. Yazar Louis-Sébastien Mercier gümrük pavyonlarını "sütunlu saraylara dönüşmüş maliye inleri" diye tarif etti. Oyun yazarı Beaumarchais'in kelime oyunu ise dile yerleşti: "Le mur murant Paris rend Paris murmurant" — "Paris'i çeviren duvar, Paris'i homurdandırıyor." Duvar Ocak 1860'ta bir ay içinde yıkıldı, pavyonlar bir yıl sonra satışa çıkarıldı; bugün yalnızca dördü ayakta. Fransa octroi uygulamasını ise 1948'e kadar sürdürdü. Duvar gitti, vergi kaldı.

İstanbul: adını sınırından alan kent

Kapı düzeninin en uzun ömürlü örneği İstanbul. Theodosius kara surlarının inşası, bir kitabeye göre 404-405 dolaylarında başladı ve doğu praetor prefektüsü Anthemius'un yönetiminde 413'te tamamlandı. 6 Kasım 447'deki büyük yer sarsıntısı duvarın geniş bir bölümünü, bu arada 57 burcu yıktı; prefekt Constantinus'un gözetiminde ve hipodrom taraftar örgütlerinin emeğiyle altmış günde onarıldı. Dış duvarın ve yaklaşık 20 metre genişliğindeki hendeğin de büyük olasılıkla bu onarımla eklendiği düşünülüyor. Ortaya çıkan hat kabaca 5,7 kilometre uzunluğunda, iç duvarında 96 burç bulunan bir çifte sistemdi.

Bu çizgi kenti öyle güçlü tanımladı ki Türkçede hâlâ kullanıyoruz: "sur içi". Fatih yarımadası bugün İstanbul'un idari olarak küçük bir parçası, ama o duvarın içi ile dışı ayrı iki yer gibi anılmaya devam ediyor. Çizginin bir kent sınırı olarak işlevini kaybetmesi 19. yüzyılda oldu. Sirkeci-Halkalı hattının ilk 15 kilometresi 4 Ocak 1871'de, Sirkeci'ye uzantısı 21 Temmuz 1872'de bitti; Sultan Abdülaziz hattın Topkapı Sarayı'nın alt bahçe duvarını sıyırarak Marmara kıyısından geçmesine izin vermişti. Kara surları ise batıya çıkan modern yollar için birçok noktadan açıldı. Surların 1985'te "İstanbul'un Tarihi Alanları" dosyası içinde — Sultanahmet, Süleymaniye ve Zeyrek alanlarının yanında dördüncü bileşen olarak — UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmesi, artık bir sınır değil bir anıt sayılmalarının kaydıdır.

Duvar düşünce kent büyüdü

Elledge iki itici güç sayıyor. Birincisi teknik: barutun yaygınlaşmasıyla kalın taş perdenin koruyuculuk değeri eridi. İkincisi, kentler açısından asıl belirleyici olanı: sanayileşme ve ulaşım. Kentler o kadar büyüdü, o kadar yayıldı ki bir taş çemberin içine sığmaları imkânsız hale geldi. 19. yüzyılın sonuna doğru duvar artık koruyan bir şey değil, sıkan bir şeydi.

Barselona bu değişimin ders kitabı örneği. 1850'de yaklaşık 2 kilometrekarelik sur içi alanda 187 bin kişi yaşıyordu; 1802'de bu sayı 115 bindi. Kalabalığın bedeli ağır oldu: mühendis Ildefons Cerdà'nın 1856'da hazırladığı işçi sınıfı incelemesine göre yaşam beklentisi zenginlerde 36, gündelikçilerde 23 yıldı. Kolera dalgaları 1834'te 3.344, 1854'te 6.419 kişiyi götürdü. Surların yıkılmasına 9 Ağustos 1854'te izin verildi. Cerdà'nın genişleme planı 1859'da onaylandı, 1860'ta uygulamaya girdi: 113,3 metrelik kare adalar, köşeleri 45 derece pahlanmış kavşaklar. Bugünün Eixample'ı, bir duvarın yokluğunun tasarıma dönüşmüş halidir.

Viyana'da aynı iş bir cümleyle başladı. İmparator Franz Joseph 1857'de "Es ist Mein Wille" ("Benim irademdir") diye başlayan buyrukla surların ve hendeklerin kaldırılmasını, yerine 5,3 kilometrelik bir bulvar halkası kurulmasını emretti; yeni caddenin ölçüleri ve üzerine yapılacak binaların yerleri bu metinde belirlenmişti. Yük trafiği içinse eski glacis'in dış kenarına ayrı bir yol, Lastenstraße açıldı. Ring'in inşaatı 1913'e kadar sürdü. Ringstrasse, surun kentte bıraktığı boşluğun ne kadar değerli bir arsa olduğunun kanıtı.

Türkiye'de gerekçe: "şehir hava almıyor"

Türkiye'de surların kaldırılması da askerî bir hesapla değil, sağlık ve imar diliyle anlatıldı. Tarihçi Evren Dayar'ın Türk Tarih Kurumu dergisi Belleten'de (Ağustos 2020, cilt 84, sayı 300) 1815 tarihli bir harita üzerinden incelediği Antalya Kalesi bu dilin izini net veriyor. Haritada otuz bir kapı gösterilmiş; dış surlar üzerinde elli dokuz burç resmedilmiş, ikisi denizin içinde. Dayar'a göre Babıâli'nin surları Avrupa'daki gibi kaldırmaya yönelik ilk girişimleri 1870'lere kadar uzanıyor. İlk kapsamlı yıkım 1914'te, surların şehri havasız bırakarak sağlığı tehdit ettiği gerekçesiyle Ali Paşa Sarayı'nın bulunduğu bölümden başlatıldı ve süreç 1930'ların ortasında tamamlandı. Antalya'nın eski fotoğraflarında görülen o çevrili kent, bu yüzden bugün yok.

Diyarbakır'da aynı gerekçe 1930-1932'de Dağkapı bölümünü götürdü. Mimar Pınar Can'ın bianet'te yayımlanan yazısına göre yıkım Vali Nizamettin Bey döneminde başladı, Vali Faiz Ergun döneminde sürdü; resmî neden "şehir hava almıyor", yani meltem akımlarının engellendiğiydi. Can bu gerekçeyi yetersiz buluyor ve yıkımı dönemin modernleşme programının mekâna yansıması olarak okuyor; Şevket Beysanoğlu, Albert Gabriel ve Ercan Çağlayan'ın çalışmalarına dayanıyor. Halk, sökülen sur taşlarını kendi yapılarında kullanmaya teşvik edilmişti. 1930'da ayrıca Harput Kapı'nın batısında ve Mardin Kapı'nın doğusunda, trafiği rahatlatmak için duvarda açıklıklar oluşturuldu.

Yine de Diyarbakır'ın bazalt suru büyük ölçüde ayakta: 5,8 kilometre uzunluğunda, 82 burçlu, dört ana kapılı. 2015'te "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

İznik'te duvar hâlâ kentin biçimini belirliyor. Türkiye'nin 15 Nisan 2014'te UNESCO geçici listesine sunduğu dosyaya göre surlar 4.970 metre uzunluğunda, yerleşimi düzensiz bir çokgen biçiminde sarıyor; geç Roma döneminde yapılmış, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde genişletilip güçlendirilmiş. Yüzden fazla burçla desteklenmiş, bazılarında kitabeler var; yedinci, onuncu ve on ikinci yüzyıllara tarihlenen farklı inşa evreleri malzeme ve teknik farkından okunabiliyor. Dört anıtsal kapının yanında birkaç küçük kapı bulunuyor. Ama İznik'te de duvar yollar için birçok yerden açıldı: kent artık duvarın içinden değil, duvarın arasından geçerek yaşıyor.

Tablodaki İstanbul ve Diyarbakır rakamları ansiklopedik derlemelerden, İznik rakamı Türkiye'nin UNESCO'ya sunduğu dosyadan geliyor. İznik için ansiklopedik kaynaklarda surların çevresi 3.100 metre olarak da geçiyor; iki ölçüm büyük olasılıkla farklı hatları (iç duvar ile bütün sistemi) sayıyor.

Sırada ne var

Ayakta kalan surları ironik biçimde işe yaramaz hale gelmeleri kurtardı: kimse onları kullanmadığı için kimse yıkmaya da zahmet etmedi. Şimdiki sorun bakımla ilgili. İstanbul kara surlarında 1980'lerde UNESCO desteğiyle başlayan onarım programı, tarihî kanıtı zedelediği ve uygun olmayan malzeme kullandığı gerekçesiyle eleştirildi. Bir duvarı ayakta tutmak, onu yapmaktan daha ince bir iş.

Daha ilginç soru belki şu: kapının işlevi gerçekten kayboldu mu? Mal akışını birkaç noktaya sıkıştırıp orada sayma ve vergilendirme fikri kentten ulus ölçeğine taşındı; bugün aynı işi gümrük kapıları ve dijital beyan sistemleri yapıyor. Duvar kentin çevresinden kalktı, kapının mantığı yerinde kaldı. Çatalhöyük'ten Eixample'a uzanan bu hikâyede değişen şey duvarın varlığı değil aslında — kentin kendisini nereden saymaya başladığı.

Fotoğraf: Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons