Tarayıcıdan ağaca vuran tokmak: "tahtaya vur" deyiminin belirsiz kökeni

İlginç yanı makinede değil. İlginç yanı şu: iki tasarımcı, kökeni hakkında ciddi araştırmacıların bile "bilmiyoruz" dediği bir el hareketini alıp sunucuya bağlanan bir ürüne çevirmiş. Mekanikleştirdikleri jestin nereden geldiği, folklor literatüründe hâlâ çözülmemiş bir sorudur.

Kayış, tokmak ve taşınabilir bir modem

İşleyiş designboom'un anlatımına göre basit: her tokmak internete bağlanıp merkezî bir sunucuyla konuşuyor, böylece dünyanın farklı yerlerindeki cihazlar aynı anda yanıt verebiliyor. Tasarımcıların verdiği örnek şu: Tokyo'daki bir kafede oturan biri, yalnızca tarayıcısını kullanarak New York'taki Central Park'ta duran bir tokmağı tetikleyebilir. Cihazın tek şartı Wi-Fi. Proje kayıtlarındaki orman kurulumunda iki tasarımcı makineleri taşınabilir bir Wi-Fi erişim noktasıyla bağlamış — yani ortada altyapı yok, cepten çıkan bir modem var.

Santosh'un kendi proje sayfası birkaç ayrıntı daha veriyor: tarih 2026, ekip Santosh ve Eluvathingal, kurulum yeri olarak Kanada yazılı. Sayfada eskizler, prototip fotoğrafları, ekran testi ve cihazın taşıma çantası için bir tasarım var. Kaç makine üretildiği ya da ormanın tam olarak neresi olduğu hiçbir kaynakta yazmıyor.

Proje tek başına durmuyor. Santosh ile Eluvathingal'in "batıl inançlara yanıt veren makineler" dizisinin parçası. Aynı dizide, proje sayfasında bağlantısı verilen bir başka iş daha var: Taşınabilir Siyah Kedi Radarı. Santosh sitesinde New York'ta yaşayan bir tasarımcı olduğunu ve Google Creative Lab'de çalıştığını yazıyor; Knock On Wood sitede kurumsal işlerinden ayrı bir bölümde, kişisel proje olarak duruyor.

Dizinin niyetini tasarımcı kendi sayfasında şöyle anlatıyor: "Kendimize anlattığımız hikâyelerin bu geniş alanında, tasarımı ve dilini kullanıp bu zihinsel kalıpların derinine insek ne olur? Batıl inançları, ticari tasarım müdahalesine değer 'problemler' gibi ele alsak ne olur?"

Ağaç ruhları mı, çarmıh mı, çocuk oyunu mu

Şimdi asıl soru: insanlar neden tahtaya vuruyor?

Dolaşımdaki üç cevap var. İlki en tanıdık olanı: Hristiyanlık öncesi Avrupa'da ağaçlarda ruhların ya da tanrıların yaşadığına inanıldığı, gövdeye vurmanın onları koruma için uyandırdığı anlatısı. İngilizce Vikipedi'nin maddesi bu çerçevede Germen halklarının kaderi bir ağaç üzerinden evrene gönderdiğine inanılan üç Norn figürüne ve Kelt inancındaki ağaç ruhlarına işaret ediyor. İkincisi Hristiyan yorumu: "tahta", çarmıhın tahtasıdır; ona dokunmak koruma dilemektir.

Üçüncüsü ise ilk ikisini doğrudan yıkıyor. Britanyalı folklor araştırmacısı Steve Roud, 2003'te Penguin'den çıkan The Penguin Guide to the Superstitions of Britain and Ireland adlı başvuru kitabında alışkanlığın 19. yüzyılda yaygın bir çocuk oyunundan türediğini savunuyor: Tiggy Touchwood. Bu, bildiğimiz elim sende oyununun bir çeşidi; bir tahtaya — bir kapıya, bir ağaca — dokunan oyuncu yakalanmaktan muaf oluyor. Roud'un mantığı şu: oyunun bütün kurgusu "korunma" üzerine ve oyun çocuklar kadar yetişkinler arasında da biliniyordu. Yani dokununca güvende olma fikri, hiç kimsenin ağaç ruhlarına inanmasına ihtiyaç duymadan, oyun alanından gündelik dile geçmiş olabilir.

Roud'un savını güçlendiren bir kayıt sorunu var. West Virginia Üniversitesi'nde İngilizce doçenti olan folklor araştırmacısı Rosemary V. Hathaway'in The Conversation'da yazdığına göre Oxford İngilizce Sözlüğü "touch wood" kalıbını ancak 19. yüzyılın başına kadar izleyebiliyor ve kökenini tam da o çocuk oyununa, Tiggy-touch-wood'a bağlıyor. Binlerce yıllık ağaç kültlerinden geldiği söylenen bir jestin yazılı izi iki yüzyıl öncesinde kesiliyorsa, o uzun hikâyenin taşıyıcısı yok demektir.

Hathaway'in kendi hükmü net: dolaşımdaki köken anlatıları için "bu köken hikâyelerini destekleyen somut bir kanıt yok" diye yazıyor. Burada dürüst olmak gerekiyor: kesin köken bilinmiyor. Roud'un çocuk oyunu açıklaması en iyi belgelenmiş olanı, ama o da bir sözlük kaydından geriye doğru kurulmuş bir çıkarım. Pagan ağaç kültü anlatısı ise çekici olduğu kadar kanıtsız.

Neden hâlâ yapıyoruz

Kökeni bilmemek, alışkanlığın neden sürdüğünü anlamayı engellemiyor. Hathaway aynı yazısında antropolog Bronislaw Malinowski'nin "kaygı-ritüel" kuramına başvuruyor: belirsizliğin yarattığı kaygı, insanı denetim duygusu kazanmak için büyüye ve ritüele yöneltir. Modern insan tahtaya vururken ağaç ruhlarını çağırdığını düşünmüyor; hareketi neredeyse otomatik yapıyor. Hathaway yazısını şöyle bitiriyor: "Tahtaya vurmak önemsiz görünebilir ama insanların kaygı dolu bir hayatta korkularını bastırma yollarından biridir."

Santosh ile Eluvathingal'in makinesi tam bu noktada ilginçleşiyor. Eğer ritüelin işi kaygıyı bastırmaksa, o işi uzaktaki bir röle yapabilir mi? Tarayıcıdaki düğmeye basan kişi tahtaya dokunmuyor; dokunma eyleminin gerçekleştiğine dair bir bildirim alıyor. Projenin asıl sorusu da bu gibi görünüyor: jestin etkisi temas duyusunda mı, yoksa "yapıldı" bilgisinde mi?

Türkçede tahtaya vurmak

Deyim Türkçede de var ve yalnız sözde kalmıyor; nazardan korunma davranışı olarak alan araştırmalarına geçmiş durumda. Özlem Ünalan'ın Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi'nde 2023'te yayımlanan "Alanya Yörüklerinde nazara dair inanışlar ve buna bağlı uygulamalar" başlıklı makalesi, Alanya'nın dağ köyleri ve yaylalarında derlenen uygulamalar arasında bunu doğrudan kaydediyor: "Ayrıca nazar değmemesi için kişi kulağını çeker veya elini tahtaya vurur."

Aynı makale, komşu bir refleksi de belgeliyor: bebekler ve küçük çocuklar sevilirken onları nazardan korumak için yüzlerine tükürerek "tü tü maşallah" denmesi. Ünalan buradaki "maşallah" sözünü koruyucu bir ifade olarak tanımlıyor ve Nilgün Çıblak'ın halk kültüründe nazar üzerine çalışmasına atıfta bulunuyor.

Burada dikkatli olmak gerekiyor. Türkçedeki "tahtaya vur" refleksinin İngilizcedeki kalıpla aynı kökten geldiğine ya da ondan türediğine dair bir kanıt yok; elimizdeki tek sağlam bilgi, benzer bir davranışın iki dilde de yaşadığı ve Türkiye'de nazar inanışının bir parçası olarak sahada kayda geçtiği. Köken iddiası kurmak için elimizde malzeme yok.

Kalıbın dildeki yayılımı yine de şaşırtıcı. İngilizce Vikipedi'nin "Knocking on wood" maddesinde derlenen listede karşılıklar şöyle sıralanıyor:

İtalyanca'nın tahtayı bırakıp demire geçmiş olması tek başına düşündürücü: koruyucu olan malzeme değilse, nedir?

Ormanda kalacak mı

Projeyle ilgili açık uçlar duruyor. Tasarımcılar makinelerin ormanda kalıcı olarak kalıp kalmayacağını, web uygulamasının herkese açılıp açılacağını, kaç tokmak kurulduğunu açıklamıyor. Dizinin geri kalanı da — siyah kedi radarı gibi — henüz ayrıntılı anlatılmış değil.

Ama projenin sorduğu soru makinelerden uzun yaşayacak gibi görünüyor. İki yüz yıldır izi sürülebilen, ama ondan öncesi karanlıkta kalan bir alışkanlığı internete bağladığınızda ne elde ediyorsunuz? Kaygıyı gerçekten bastıran bir hizmet mi, yoksa ritüelin boşa dönen bir taklidi mi? Hathaway'in anlattığı mantık doğruysa cevap, kullanıcının buna inanıp inanmadığına bağlı. Ki bu da zaten batıl inancın tanımı.

Fotoğraf: Noumenon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons