Trenle Gelen Ev: Sears'ın Katalogla Sattığı Evler Amerikan Konutunu Nasıl Standartlaştırdı
Sears 1908-1940 arasında on binlerce evi katalogdan sattı: numaralı keresteler, çiviler, kapı kolları bile tek vagonda geldi. Kendin kur evlerin hikâyesi, ön üretimli konut fikrinin de ilk büyük denemesi.
Bir sabah posta kutunuzdan şöyle bir mektup çıktığını düşünün: “Eviniz üç gün sonra trende olacak. İstasyona gelin, vagonunuzu boşaltın.” Mimarlık tarihçisi Rebecca Hunter, Richmond Federal Rezerv Bankası'nın Econ Focus dergisine verdiği söyleşide bu sahneyi anlatırken “Çok tuhaf ve çok güzel” diyor. 20. yüzyılın ilk yarısında on binlerce Amerikalı ailenin başına gelen tam olarak buydu: Ev, bir mağaza kataloğundan sipariş ediliyor, parçalar halinde yük vagonuyla geliyordu.
Bu işin en bilinen adı, her şeyi postayla satan perakende devi Sears, Roebuck and Co. oldu. Şirketin “Modern Homes” (Modern Evler) programı 1908'de başladı, son kataloğu 1940'ta çıktı. Bu sürede kaç ev satıldığı bile kesin bilinmiyor; ama hikâyenin önemi rakamdan büyük. Katalog evleri, konutun da bir fabrika ürünü gibi standart parçalarla üretilebileceği fikrini ilk kez geniş bir kitleye ulaştırdı. Bugün “prefabrik” ya da “ön üretimli” dediğimiz konutun kökleri büyük ölçüde bu deneye uzanıyor.
Porselen reyonundan konut işine
Sears 1890'larda saat satarak başlamış, kısa sürede şırıngadan buzdolabına her şeyi postayla gönderen bir şirkete dönüşmüştü. Econ Focus'un aktardığına göre 1908'e gelindiğinde Amerikalıların beşte birinden fazlası Sears kataloğunun abonesiydi ve katalog en kalın döneminde 1.400 sayfada 100 binden fazla ürün sunuyordu.
Şirket 1895'ten beri inşaat malzemesi de satıyordu ama bu bölüm zarar ediyordu. 1906'da başına, daha önce porselen reyonunu yöneten Frank W. Kushel getirildi. Kushel'in fark ettiği şey basitti: Kereste ve malzemeyi depoda bekletmek pahalıydı. Neden doğrudan fabrikadan müşteriye gönderilmesin? Sears arşivinin kronolojisi bu fikri programın başlangıç noktası olarak gösteriyor. Ondan iki yıl sonra, 1908'de ilk özel ev kataloğu Book of Modern Homes and Building Plans yayımlandı.
Bir vagonun içinden çıkanlar
İlk yıllarda Sears yalnız proje çizimi ve dökme malzeme satıyordu; kerestenin boyuna kesilmesi alıcıya kalıyordu. 1910'ların ortasında asıl dönüşüm geldi: Kereste fabrikada ölçüsüne göre kesilmeye, her parçaya projedeki etikete karşılık gelen harf ve rakamlar damgalanmaya başlandı. Böylece ev, devasa bir yapboza dönüştü. Sears, ön kesimin inşaat süresini yüzde 40'a kadar kısalttığını ileri sürüyordu.
Vagonun içeriği şaşırtıcı ölçüde ayrıntılıydı. Econ Focus'a göre 111 numaralı iki katlı “Chelsea” modelinin malzeme listesinde 25 kapı, 28 pencere, 750 libre (yaklaşık 340 kilogram) çivi, 325 fit (yaklaşık 99 metre) tavan pervazı ve altı düzine askılık vardı. 99% Invisible programının anlatımında ise yeni ev sahibi, kapısı küçük kırmızı bir mühür mumuyla kapatılmış vagonu açtığında 10 binden fazla iskelet kerestesi ve 20 bin sedir pul ile karşılaşıyordu. Kapı kolları bile pakete dahildi. Sears, “ortalama becerilere sahip bir adamın” evi 90 günde bitirebileceğini vaat ediyordu.
Pek çok aile evi akrabaları ve komşularıyla kendisi kurdu; bu, kırsal Amerika'daki imece usulü ahır kurma geleneğini andırıyordu. Kimileri ise yerel bir usta tuttu. Sıhhi tesisat, elektrik armatürü ve ısıtma sistemi ek ücretle sipariş edilebiliyordu.
Ustayı devreden çıkaran üç yenilik
Sears arşivi, şirketin ne tasarımda ne de yapım tekniğinde öncü olmadığını açıkça kabul ediyor: Sears, dönemin beğenilen ev tiplerini izleyen “becerikli bir takipçi”ydi. Onu farklı kılan, birkaç yeni tekniği tek pakette birleştirmesiydi:
- Balon iskelet: Eskiden ahşap kirişler zıvana ve geçmelerle birbirine bağlanır, bu da usta marangozluk isterdi. Balon iskelette standart ölçülü, ince keresteler (2x4 ve 2x8 inçlik) yalnız çiviyle birleştirilir. Adını, eski ağır yapılara kıyasla balon kadar hafif görünmesinden alır.
- Asfalt kiremit: Econ Focus'a göre 1903'te Henry Reynolds adlı bir çatı ustası, asfaltlı keçe rulolarını tek tek kiremitlere kesmeye başladı. Taşıması ve döşemesi kolay, ucuz bir çatı malzemesi doğdu.
- Alçı pano: Duvarı katman katman sıvayla kaplamak hem zaman hem ustalık istiyordu. Fabrikada üretilen panolar ise vagonla taşınıp sıradan bir kişi tarafından çakılabiliyordu. Sears bunu “Goodwall” adıyla satıyordu.
Bu üçlü, ev yapımını uzmanlıktan çok montaja yaklaştırdı. Standartlaşmanın asıl anlamı da buydu: Aynı ölçüde kesilmiş parçalar, aynı numaralama sistemi, herkesin okuyabileceği bir kılavuz.
Rakamlar neden tutmuyor?
Sears, ev satış kayıtlarını saklamadı; kayıtlar yıllar sonra bir şirket içi temizlikte imha edildi. Bu yüzden en temel rakamlar bile kaynaktan kaynağa değişiyor. Sears'ın kendi arşiv sitesinde bile iki farklı sayı yan yana duruyor. Aşağıdaki tablo, Sears arşivi, Richmond Fed'in Econ Focus dergisi, 99% Invisible ve Vikipedi'deki verilerden derlendi:
| Konu | Değer | Not |
|---|---|---|
| Satılan ev | 70.000-75.000 | Sears arşivi ve Econ Focus'un en yaygın tahmini. Sears kronolojisi 1940 için “100 binden fazla birim” diyor; 1929'a kadar satış yaklaşık 49 bin. |
| Model sayısı | 447 | Sears arşivi ve Econ Focus. Ev araştırmacılarının derlemesine dayanan Vikipedi maddesi 370 civarı diyor. |
| İlk katalog (1908) | 22 ya da 44 model | Econ Focus 22, Vikipedi 44 diyor. |
| Ön kesimli kereste | 1915 ya da 1916 | Econ Focus 1915, Sears kronolojisi 1916. |
| Kredi başlangıcı | 1911-1912 | Econ Focus ve 99% Invisible 1911, Vikipedi 1912 civarı. |
| Son katalog | 1940 | Satış ofisleri 1942 başına kadar ev satmayı sürdürdü. |
Bir yazlık kulübeden üç katlı konağa
Katalogdaki yelpaze genişti. Sears arşivinin örneklerinde bir uçta çok katlı, Fransız kapılı ve vitray pencereli “Ivanhoe”, öbür uçta üç odalı, banyosuz yazlık “Goldenrod” var; Goldenrod sahipleri tuvalet kulübesini ayrıca satın alabiliyordu. Evler üç kalitede sunuluyordu: En pahalı ve en iyi malzemeli “Honor Bilt”, daha sıcak iklimlere önerilen “Standard Built” ve küçük kulübeler ile garajlara yönelik “Simplex Sectional”. İlk yıllarda modeller numarayla anılıyordu; 1918'den itibaren her birine ad verildi. Yelpazenin tepesinde, Vikipedi'ye göre en büyük ve en pahalı modellerden biri olan “Magnolia” duruyordu.
Standart parça, tek tip ev demek değildi. Sears mimarları, Econ Focus'un aktardığına göre küçük bir ücretle ya da ücretsiz olarak planı ters çevirebiliyor, çatıya pencere ekleyebiliyordu. Arşive göre müşteri kendi çizdiği projeyi de gönderebiliyor, Sears o projeye uygun kesilmiş malzemeyi yolluyordu. Bu esneklik bugün ev avcılarının işini zorlaştırıyor: Aynı model, aynasıyla ya da tuğla kaplamasıyla bambaşka görünebiliyor.
Şirket kasabaları ve toplu siparişler
Katalog evleri yalnız tek tek ailelere gitmedi. Sears kronolojisine göre 1918'de Standard Oil şirketi, Illinois'in Carlinville kasabasında maden işçileri için 192 ev satın aldı; anlaşmanın değeri yaklaşık 1 milyon dolardı. Sears'ın en büyük rakibi Aladdin de benzer bir yol izledi: Econ Focus'a göre kimya şirketi DuPont, Virginia'daki Hopewell'de yüzlerce Aladdin evi kurdurdu. Fabrikanın yanına hızla bir mahalle kurmak gereken her yerde, numaralı keresteyle gelen ev pratik bir çözümdü.
Kolay kredi: Hem itici güç hem çöküşün nedeni
Sears'ın rakiplerinden hızlı büyümesinin bir nedeni de kendi kredisiydi. Econ Focus'a göre tipik bir Sears kredisi yüzde 25 peşinat, yüzde 6 faiz ve beş yıllık vade içeriyordu; vade bazen 15 yıla kadar uzatılıyordu. Dergi ilginç bir ayrıntıya da dikkat çekiyor: Başvuru formlarında ırk, cinsiyet ya da etnik köken sorulmuyordu. Bu, dönemin bankalarında ayrımcılıkla karşılaşan göçmenlerin, azınlıkların ve bekâr kadınların ev sahibi olmasını kolaylaştırmış olabilir. Ancak dergi, alıcıların kim olduğunu gösteren kayıt bulunmadığını, bunun yalnız anekdotlarla desteklendiğini de not ediyor.
Satışlar 1929'da 12,5 milyon dolarla zirve yaptı, fakat bu tutarın neredeyse yarısı krediydi. Büyük Buhran'la birlikte ödemeler durdu. Sears 1933'te kredi vermeyi bıraktı, 1934'te 11 milyon dolarlık alacağı tasfiye etti ve yıllık raporunda Modern Homes bölümünün kapatıldığını duyurdu. Sears arşivi, bölümün 1935'te yeniden açıldığını ama bu kez kredi ve inşaat hizmeti olmadan yalnız ev sattığını yazıyor. Son katalog 1940'ta çıktı.
Sears ilk değildi
Bugün Amerika'da “Sears evi” neredeyse “kit ev” ile eş anlamlı. Rebecca Hunter bunun yanıltıcı olduğunu söylüyor: “Sears kit ev satmaya ilk başlayan değildi, piyasadan en son çıkan değildi ve en çok evi satan da değildi.” Econ Focus'a göre Chicago'daki Lyman Bridges şirketi 1866'da batıya giden yerleşimcilere bölümler halinde ev satıyordu. Kushel'in fikri ise 1906'da Michigan'da kurulan, sonradan Aladdin adını alan şirketten esinlenmişti. Aladdin 1980'lerde kapandığında ABD, Kanada, Birleşik Krallık ve Afrika'da yaklaşık 100 bin ev satmıştı.
Hunter'ın tahminine göre Sears ve diğer üreticilerin kit evleri 1920'lerde ABD'deki yeni konut başlangıçlarının yüzde 2 ile 5'i arasındaydı. Yani pazarın küçük bir dilimi; ama fikrin etkisi bu payın çok üstündeydi.
Keaton'un “Bir Hafta”sı: Parçaların numarası karışırsa
Katalog evinin dönemin gündelik hayatında ne kadar tanıdık olduğunu bir sessiz komedi de gösteriyor. Buster Keaton'ın 1920 tarihli kısa filmi One Week (Bir Hafta), düğün hediyesi olarak kit ev alan yeni evli bir çifti anlatıyor. Kıskanç bir rakip sandıkların üzerindeki numaraları değiştirince ev yamuk yumuk, duvarları dönen, kapıları boşluğa açılan bir yapıya dönüşüyor. Filmin İngilizce Vikipedi maddesinde aktarılan Keaton biyografisine göre fikir, Ford Motor Company'nin 1919'da ön üretimli konutu tanıtmak için çektiği Home Made adlı eğitim filminden esinlenmiş olabilir. ABD Kongre Kütüphanesi, filmi 2008'de Ulusal Film Kaydı'na aldı. Film kamu malıdır; aşağıdaki kopya Internet Archive'da yayımlanıyor.
Kayıtlar yok, ev avcıları var
Satış kayıtları kaybolduğu için Sears evlerini bugün gönüllü araştırmacılar tek tek buluyor. 99% Invisible'ın anlattığına göre Rebecca Hunter, Chicago yakınlarındaki Elgin'de elinde eski bir katalogla yürüyüşe çıktığında dakikalar içinde ilk Sears evini fark etti; o ve arkadaşları zamanla kasabada 200'den fazla ev belgeledi. Bir evin gerçekten Sears'tan geldiği; kerestedeki damgalardan, süpürgeliklerin arkasındaki gönderi etiketlerinden ya da tavan arasında bulunan, alıcının adı işlenmiş deri kaplı proje kitabından anlaşılıyor.
Econ Focus'un 2019'daki derlemesine göre o güne kadar ABD'nin 44 eyaletinde, başkent Washington'da ve Kanada'da yaklaşık 11.500 Sears evi doğrulanmıştı; en çok Ohio'da (2.500) ve Illinois'de (2.200). Doğrulanmış evlerin listesini tutan Andrew Mutch, gönderilen evlerin yaklaşık yüzde 70'inin hâlâ ayakta olduğunu tahmin ediyor. Bu bir tahmin; kesin sayıyı bilmenin yolu yok.
Fabrikada yapılan ev fikri nereye gitti?
Sears'ın ev macerası Büyük Buhran'la söndü, ama sorduğu soru sönmedi: Ev, otomobil gibi fabrikada üretilip yerinde birleştirilebilir mi? Econ Focus, bugünün “üretilmiş konutlarını” katalog evlerinin çağdaş akrabası olarak görüyor. Derginin aktardığı 2018 verilerine göre ABD'de fabrikada üretilen yeni bir evin metrekare maliyeti, yerinde yapılan evin yarısından azdı; buna karşın bu evler yeni konut başlangıçlarının yalnız yüzde 10 kadarını oluşturuyordu. Engel teknik değil; kalite algısı, imar kuralları ve bankaların krediye isteksizliği.
Bir asır önce de benzer bir algı vardı: 99% Invisible'a göre Sears evleri zamanla “ucuz” çağrışımı yüzünden saklanır oldu, pek çoğu tanınmaz hale gelene dek yenilendi. Bugün aynı evlerin bazıları Washington'da milyon dolara el değiştiriyor. Konut sıkıntısı yeniden gündemdeyken açık soru şu: Fabrika evi bu kez kendi damgasından kurtulabilecek mi?
Fotoğraf: Rosemary Thornton, Public domain, Wikimedia Commons
