Viyana Atölyeleri'nin kadınları: her eserde damgaları vardı, adları yok

New York'taki Jewish Museum bu yılın yazından beri o adlardan bir bölümünü geri çağırıyor. Modernity and Opulence: Women of the Wiener Werkstätte (Modernlik ve Gösteriş: Wiener Werkstätte'nin Kadınları) başlıklı sergi, müzenin kendi sayfasındaki bilgiye göre 200'den fazla eseri ve yaklaşık 30 Yahudi kadın sanatçıyı bir araya getiriyor.

Veriler müzenin sergi sayfasından ve serginin tanıtım metninden alındı. Parsons, o metinde serginin amacını şöyle özetliyor: "Yahudi kadınların Werkstätte için ürettiği o dikkate değer işlerin öne çıkanlarını bir araya getiren bu sergi, onların yaratıcılığını, hırsını ve etkisini görünür kılıyor." Müze müdürü James S. Snyder ise serginin "sanatı, tasarımı, modayı ve Yahudi tarihini bir araya getirerek Yahudi kadınların modernliği biçimlendirmedeki merkezi rolünü aydınlattığını" söylüyor.

Kaç kadın vardı: 180 mi, 200 mü?

Sayının kendisi bu hikâyenin bir parçası, çünkü kimse uzun süre saymadı. Viyana'daki MAK (Uygulamalı Sanatlar Müzesi), 2021'de açtığı Die Frauen der Wiener Werkstätte sergisinin hazırlığında arşivi taradı ve atölyeye iş yapmış yaklaşık 180 kadın sanatçı tespit etti; serginin tanıtımına göre bunların kabaca yarısı o sergide yer aldı. Jewish Museum ise kendi sayfasında, atölyeye bağlı "yaklaşık 200 kadın sanatçının dörtte biri kadarının" Yahudi olduğunu belirtiyor. İki rakam birbiriyle çelişmiyor; ikisi de aynı şeyi söylüyor: bu, birkaç istisnai kadının değil, bir kuşağın hikâyesi.

New York'taki serginin danışman küratörü Anne-Katrin Rossberg, MAK'taki o 2021 sergisinin de küratörlerindendi. Yani Viyana'da yapılan arşiv çalışması, beş yıl sonra New York'ta Yahudi kadın tasarımcılara odaklanan bir sergiye dönüşmüş durumda.

"Kadın zanaatı" diye küçümsenen bölümler

Kadınların atölyedeki yeri rastgele dağılmamıştı. MAK'ın sergi tanıtımına göre kadınlar kumaş ve tekstilde, modada ve ev aksesuarlarında, seramikte, grafik işlerde, oyuncakta ve iç mekân duvar resimlerinde yoğunlaşıyordu. Gümüş işi, mobilya ve mimari — atölyenin "ağır" ve pahalı alanları — büyük ölçüde erkeklerin elinde kaldı.

Bunun bir eğitim tarafı var. MAK sergisi üzerine yazan Almanca kültür sitesi kultur-online'ın aktardığına göre Viyana'daki Kunstgewerbeschule (Uygulamalı Sanatlar Okulu) kuruluşundan itibaren kadın öğrenci alıyordu, ancak kadınlar başlangıçta "çiçek ve dekorasyon resmi" alanında, sonra da emaye atölyelerinde eğitiliyordu; program asıl olarak Hoffmann ve Moser'in okulda ders vermeye başlamasıyla genişledi.

Bir de aşağılama tarafı var. Aynı kaynağa göre grafik sanatçısı Julius Klinger, atölyenin işlerini küçümsemek için "Wiener Weiberkunstgewerbe" (kabaca "Viyana karı zanaatı") ifadesini kullanmıştı. Kadınların ağırlıkta olduğu bir üretim alanının, tam da bu yüzden ciddiyetten düşürülmesi 20. yüzyıl başının Viyana'sına özgü değil; ama burada sonucu çok net görülüyor. Hoffmann ve Moser tarihte kaldı, monogramları nesnelerin altında duran kadınlar kalmadı.

Seramik neden kadınlara açıktı

MAK'ın tanıtım metninde küçük ama önemli bir ayrıntı var: seramik, kadınların "saf anlamda sanatsal çalışabildiği" alan olarak anılıyor. Sebebi büyük ölçüde pratik. Seramik, gümüş işi gibi pahalı hammadde ve donanımlı bir atölye istemiyordu; üretimi tek kişiyle sürdürmek mümkündü ve pazarı vardı.

Vally Wieselthier bunun en görünür örneği. Biyografisine göre 1895'te Viyana'da doğdu, 1912-1914 arasında Wiener Frauenakademie'de, 1914-1920 arasında Uygulamalı Sanatlar Okulu'nda Koloman Moser, Josef Hoffmann ve seramikçi Michael Powolny'nin yanında okudu. 1917-1922 arasında Wiener Werkstätte'de çalıştı, sonra 1922-1927 arasında Augarten porselen fabrikasıyla iş birliği içinde kendi seramik atölyesini yürüttü. 1925'teki Paris Uluslararası Dekoratif Sanatlar Sergisi'nde gösterdiği ifadeci, mizahlı porselen figürleri Art Déco üslubunun tipik örnekleri sayıldı. 1928'den itibaren Amerika Birleşik Devletleri'ne geçti; New York'taki Contempora çevresinde çalıştı ve 1945'te orada öldü.

Susi Singer'in yolu benzer başlayıp başka yerde bitti. Biyografisine göre 1894 Viyana doğumlu Singer, on yedi yaşında Wiener Werkstätte'de çalışmak için burs aldı; Kunstgewerbeschule'nin yanı sıra Kadınlar ve Kızlar İçin Sanat Okulu'nda da okudu. Düzgün porselen yerine kaba kili tercih ediyor, üst üste sırlarla parlak yüzeyler elde ediyordu; erken işlerinde Avusturya taşrasının insanları vardı. 1925 Paris sergisinde işleri gösterildi. 1937'de Yahudi karşıtlığının yükselmesi üzerine Avusturya'dan ayrıldı, Kaliforniya'ya yerleşti ve 1940'lardan başlayarak Scripps College'da seramik dersleri verdi. 1955'te Los Angeles'ta öldü.

Viyana'dan Kyoto'ya

Sergide öne çıkarılan ikinci isim, tekstil tasarımcısı Felice Rix-Ueno. 1893 Viyana doğumlu Rix-Ueno, Viyana'da Hoffmann'ın öğrencisiydi ve Wiener Werkstätte için duvar kâğıdı ile kumaş desenleri tasarladı. 1925'te Hoffmann'ın mimarlık bürosunda çalışan Japon mimar Isaburo Ueno ile evlendi ve Japonya'ya taşındı. 1940'lardan sonra Kyoto Şehir Sanat Üniversitesi'nde ders verdi; Japonya'daki Modern Sanat Müzesi'nin tanımıyla mirası "Viyana ile Kyoto'nun duyarlılıklarının kaynaşmasını" gösteriyor. 1967'de öldü.

Serginin tanıtımında anılan diğer adlar arasında seramikçi ve tasarımcı Lotte Calm, Mizi Friedmann-Otten, Hilde Blumberger, Alice Fischer, Mea Angerer ve ressam Broncia Koller-Pinell bulunuyor. Müze ayrıca kadınları yalnızca üretici olarak değil, alıcı ve beğeni belirleyici olarak da ele alıyor: Gustav Klimt'in ünlü portresindeki Adele Bloch-Bauer ile sanat eleştirmeni ve yazar Berta Zuckerkandl da anlatının içinde.

Atölye neden kapandı

Wiener Werkstätte 1903'te üç kişiyle kuruldu: mimar Josef Hoffmann, sanatçı Koloman Moser ve sanat koleksiyoncusu sanayici Fritz Waerndorfer. Temel fikir gesamtkunstwerk, yani toplam sanat yapıtıydı: bir evin duvar kâğıdından çatal bıçağına, perdesinden kapı koluna kadar her şeyin tek bir tasarım diliyle düşünülmesi. Atölye üç küçük odada başladı, sonra ayrı bölümleri olan üç katlı bir binaya taşındı.

Sonu ise bir ticari çöküş hikâyesi. Wikipedia'nın derlediği kronolojiye göre atölye daha 1913'te batmanın eşiğine geldi; 1914-1918 yıllarının ve ardından gelen kıtlığın yarattığı hammadde sıkıntısı, 1926'da destekçisi Otto Primavesi'nin bankasının batması ve 1929'daki borsa çöküşü üst üste bindi. 1932'de kapandı. Yani atölyenin kadınları, en verimli oldukları dönemin hemen ardından kendilerini destekleyecek kurumu da yitirdiler; birkaç yıl sonra çoğu için Viyana'da kalmak da mümkün olmadı.

Açık kalan soru

Bu sergiler bir şeyi düzeltiyor, bir şeyi düzeltmiyor. Düzelttiği: adlar artık biliniyor, MAK'ın arşiv taraması sayesinde sayılar da var. Düzeltmediği: müzayede ve koleksiyon dünyasında bir Wiener Werkstätte parçasının değeri hâlâ büyük ölçüde "Hoffmann tasarımı mı" sorusuna bağlı. Nesnenin altındaki üç damgadan hangisinin okunduğuna karar veren şey, damganın kendisi değil, okuyanın kime değer verdiği.

Türkçede bu konu neredeyse hiç yazılmadı; Wiener Werkstätte tekstilleri üzerine bir akademik makale dışında ciddi bir kaynak bulmak zor. Sergi 15 Kasım 2026'ya kadar New York'ta. Asıl merak edilecek soru ise şu: Viyana arşivinde adı çıkan o 180 kadından geriye kalan yaklaşık 90'ının işleri nerede duruyor ve onları kim sıraya koyacak.

Fotoğraf: Sailko, CC BY 3.0, Wikimedia Commons