Yavru köpek rehberlerindeki '4-12 hafta' kuralı başarısız bir deneyden kaldı

Bir çiftlik, üç ahır, beş ırk

Mekân, Bar Harbor'daki Jackson Laboratuvarı'na bağlı Hamilton Station'dı. Bilim tarihçisi Brad Bolman'ın 2022'de Berichte zur Wissenschaftsgeschichte dergisinde yayımlanan incelemesine göre burası ana binanın karşısındaki 55 dönümlük bir çiftlikti ve üç ahır köpek barınağına dönüştürülmüştü. Scott ve Fuller tesise kendi aralarında "Köpek Okulu" (School for Dogs) diyordu.

Programı iki kişi yürüttü: davranış genetiği üzerine çalışan John Paul Scott ve fizyolog John L. Fuller. Beş ırk, farklı mizaç tiplerini temsil ettikleri düşünülerek seçildi: basenji, beagle, cocker spaniel, Shetland çoban köpeği ve sert tüylü fox terrier. Yavrular doğduğu günden itibaren izlendi — ilk irkilme, ilk katı yiyecek, ilk oyun kavgası, ilk kuyruk sallama kayda geçti. Beşinci haftada zekâ, baskınlık, duygusal tepkisellik ve eğitilebilirlik testleri başlıyordu.

İşin yoğunluğunu Fuller 1985'te şöyle anlatmış: "Bir yavru takımı doğduğunda, sonraki on iki ayın her günü nerede olacağımı tam olarak biliyordum."

Parayı verenin niyeti

Projenin bütçesi Rockefeller Vakfı'ndan geldi; BBC Future'ın aktardığı tutar 632 bin dolar, bugünün parasıyla yaklaşık 9 milyon dolar. Desteğin arkasındaki isim, vakfın Tıp Bilimleri Bölümü başkanı Alan Gregg'di ve Gregg'in davranışın büyük ölçüde kalıtımla belirlendiğine dair net bir kanısı vardı.

Bu kanı masum bir merak değildi. Gregg öjenik görüşler taşıyordu; yani insan nüfusunun "uygun" eşleşmelerle iyileştirilebileceğine inanıyordu. BBC Future'ın aktardığı 1945 tarihli bir mektubunda toplumun "akıllıca eşleştirmelerden, 800 bin dolarlık liselerden olduğu kadar çok fayda sağlayacağını" yazmıştı. Köpekler, zekânın ezici biçimde kalıtsal olduğunu gösterecek vitrin olacaktı. Zamanlama da anlamlıydı: Nazi Almanya'sının ırk uygulamalarının ortaya çıkmasıyla itibarını yitiren öjenik düşünce, laboratuvar verisiyle yeniden ayağa kaldırılmak isteniyordu.

Testler ne gösterdi

Köpekler labirentlerde yiyeceği bulma, aynı problemi tekrar tekrar çözüp gelişme gösterme gibi testlerden geçirildi. Sonuç, parayı verenin umduğunun tam tersi oldu: bazı ırklar belirli testlerde öne çıkıyordu, ama hiçbiri bütün testlerde birden üstün değildi. Yani "şu ırk daha zekidir" demenin dayanağı yoktu.

Mizaçta ise ırk farkları görülüyordu — fox terrier'ler kavgaya daha yatkındı, ki bu avcılık geçmişiyle uyumlu. Ama buradaki asıl bulgu farkın kendisi değil, bağlama bağlı olmasıydı. Scott ve Fuller'ın BBC Future tarafından aktarılan ifadesiyle: "Aynı ırk bir durumda ürkek, başka bir durumda kendinden emin olabiliyordu. Basenjiler tuhaf durumlardan korkuyordu ama başka köpeklerden hiç korkmuyordu."

İki araştırmacının bundan çıkardığı sonuç, projeyi finanse eden fikrin reddiydi. Toplu halde yaşayan bir türde özellikler nüfus içine dağılmıştı ve bu bir kusur değil, işleyişin parçasıydı: bazı bireylerin atılganlığı tehlikeyle yüzleşmeye, bazılarının ürkekliği alarm vermeye yarıyordu. Hepsini tek bedende toplamak, sistemi iyileştirmek değil bozmak olurdu. Kitaplarında, yine BBC Future'ın aktardığı biçimde, "Süper insan bir birey olarak değil, iyi gelişmiş bir insan toplumu olarak bulunur" yazdılar.

Asıl miras: dört ile on iki hafta

Süper köpek arayışı tıkandıkça Scott ve Fuller yönü değiştirdi ve yavruların bağ kurma sürecine odaklandı. Yavruların bir kısmı, insan teması olmadan büyütüldü: yüksek çitli açık alanlarda, yem ve su temas kurulmadan verilerek. Farklı tecrit süreleri karşılaştırıldığında dört ile on iki hafta arasındaki pencere ortaya çıktı. Bu aralıkta insan ya da köpekle teması olan yavru normal gelişiyordu; olmayan gelişmiyordu.

Scott, 1986'da sözlü tarih arşivcisi Susan Mehrtens'e durumu şöyle anlatmış: "Bu dönemde bağ kurmalarına izin vermezseniz, bir daha tatmin edici bir köpek elde edemezsiniz. İnsanlarla hiç teması olmayanlar, 14-15 haftalık olduklarında küçük yabani hayvanlar gibiydi." Evcilleştirilemeyen o yavrular sonunda öldürüldü. Bu deneyler bugünün etik kurullarından geçmez; bunu alanın kendisi de söylüyor.

Kavram köpekten çıkıp insana atlayınca

"Kritik dönem" terimini Scott, Mary-Vesta Marston ile birlikte 1950'de kamuya duyurdu ve kavram hızla köpeğin dışına taştı. Bolman'ın derlediğine göre Parade dergisi Eylül 1950'de "İnsanların yaşamında da bir 'kritik dönem' var mı?" diye soruyordu. 1960'larda dilbilimci Eric Lenneberg kavramı dil edinimine uyarladı; fikir, 1965'te kurulan Head Start gibi erken çocukluk eğitimi politikalarına kadar sızdı.

Bu hızlı yayılma herkesi ikna etmedi. Projenin dış danışmanı Frank Beach, kanıtın yeterince sağlam olup olmadığı konusundaki kuşkularını Fuller'a yazmıştı. Beach ve Julian Jaynes, 1954'teki bir derlemede köpeklerdeki kritik dönemlerle insandaki benzer evreler arasında koşutluk kurmanın "cazip" olduğunu, ama "mevcut bilgiyle bunun temelsiz kalacağını" belirtti. Scott ise kavramı bilerek güçlü biçimde savunduğunu söylüyordu: amacı başka yerlerde çalışmayı tetiklemekti.

Para neden kesildi

Yaygın anlatı, süper köpek çıkmayınca vakfın fişi çektiğidir. Arşiv kaydı biraz daha karışık. Bolman'ın incelemesine göre Rockefeller yetkilileri Mart 1955'te kendi aralarında davranış çalışmalarının "Vakfın tam destek vermeyi sürdürmek isteyeceği bir proje olmadığı" konusunda anlaştı; gerekçeler arasında Scott'ın yöneticiliğine dair çekinceler ve beklenen maliyet de vardı. Aynı gözlemciler, benzer bir işin başka yerde daha ekonomik yapılamayacağını kabul ediyordu. İşin üzerine 1953'te laboratuvarı vuran bir gençlik hastalığı (distemper) salgını eklendi; Bolman'a göre salgın yavruların çoğunu sütten kesilme aşamasında götürdü. Köpekler zamanla ABD ve Avrupa'daki başka laboratuvarlara dağıtıldı.

Sürenin ve köpek sayısının tam karşılığı kaynaklara göre oynuyor: BBC Future projeyi 13 yıl ve 500'den fazla yavru olarak anlatıyor; Bolman ise 1945'te başlayan ve davranış çalışmasının ağırlığı 1955 dolayında sona eren bir program tarif ediyor. İkisi çelişmiyor, farklı şeyi ölçüyor olabilir — ama tek bir rakama güvenmemek gerekiyor.

Bugün o ölçeğe kimse yaklaşmıyor

Projenin büyüklüğü alanın hâlâ hayranlıkla andığı bir şey. Arizona State Üniversitesi'ndeki Canine Science Collaboratory'nin yöneticisi Clive Wynne, BBC Future'a verdiği değerlendirmede şöyle diyor: "Yıllar sürdü, yüzlerce köpek vardı. Dönümlerce tesisleri, düzinelerce personeli vardı. Bizim 'büyük bilim' dediğimiz şey." Duke Üniversitesi'nde Puppy Kindergarten'ı yöneten Vanessa Woods ise çalışmanın "köpekleri bilişsel ve davranışsal bilim için ciddi bir konu olarak yerleştirmeye" ve "alanın bugünkü haliyle var olmasının yolunu açmaya" yardım ettiğini söylüyor.

Yöntem ise tamamen değişti. Artık köpekler laboratuvara kapatılmıyor, insanların evcil hayvanları gönüllü olarak çalışmaya katılıyor. Wynne'in BBC Future'a söylediği ölçüt açık: "Bugün insanların köpekleriyle çalışacaksanız, onların çocuğuna yapmayacağınız hiçbir şeyi köpeğine de yapmayacaksınız." Duke'taki Puppy Kindergarten, rehber köpek olabilecek yavruları ayırt etmek için 101 yavruyu test etti; başarıyı önceden haber veren özellikler kendini tutabilme, bellek ve sosyal ipuçlarını okuma oldu.

Woods'a göre Scott ve Fuller'ın ana bulgusu yerinde duruyor: hiçbir ırk diğerinden kesin biçimde daha zeki değil. Türkçe rehberlerin devraldığı "4-12 hafta" ifadesi de yerinde — ama devralınmayan iki şey var. Birincisi, bu rakamın bir pencere olduğu, takvime çivilenmiş bir son tarih olmadığı. İkincisi, Beach'in 1954'te dile getirdiği kuşkunun hiç tam kapanmaması: köpekte ölçülen bir eşik, insana ya da başka bir türe aynı kesinlikle taşınmıyor. Bir deneyin en kalıcı sonucunun, aramadığı şey olması da bilim tarihinin sık rastlanan hallerinden biri.

Fotoğraf: Niko Herlin, CC BY 2.0, Wikimedia Commons