Sevimlilik niye bu kadar işliyor: Louvre-Lens'te antik kedilerden kawaii'ye

Önemli olan yanı şu: "sevimli" uzun süre ciddi estetik tartışmasının dışında, çocuk odasına ve vitrine ait bir kategori sayıldı. Oysa son kırk yılda etologlar, nörobilimciler ve estetik kuramcıları sevimliliğin neden bu kadar güçlü işlediğini ölçmeye başladı — ve çıkan tablo "masum" kelimesinden daha karmaşık.

Serginin künyesi

Serginin verileri Louvre-Lens'in kendi sergi sayfasından:

Müzenin tarif ettiği güzergâh tek bir konuya da bağlı kalmıyor: hayvanların binlerce yıllık simgesel gücü, putto'ların neşesi, pembe rengin 18. yüzyılda ortaya çıkışının tarihi, Kore toplumunda sevimliliğin bir değer oluşu, avutucu nesne olarak pelüş oyuncaklar, Japon kawaii estetiğinin dünya çapındaki başarısı ve çağdaş sanatın simli, renkli evrenlere düşkünlüğü. Adı geçen sanatçılar arasında Théodore Géricault, Nicolas Poussin, Auguste Renoir, Rosa Bonheur gibi klasik isimlerle Jeff Koons, Cindy Sherman, Takashi Murakami, Agnès Varda, William Wegman, Pierre et Gilles ve Will Cotton gibi çağdaşlar birlikte anılıyor.

1943'te tanımlanan bir refleks

Sevimliliğin neden "işlediği" sorusunun en bilinen cevabı sanat tarihinden değil, hayvan davranışı araştırmasından geliyor. Avusturyalı etolog Konrad Lorenz 1943'te Kindchenschema — Türkçeye "bebek şeması" diye çevrilebilecek — kavramını ortaya attı. Istituto Superiore di Sanità ve Lincoln Üniversitesi araştırmacılarının 2014'te Frontiers in Psychology dergisinde yayımladığı bir çalışmanın özetlediği gibi, bebek şeması "büyük ve yuvarlak bir kafa, yüksek ve çıkık bir alın, iri gözler, küçük bir burun ve ağız" bileşiminden oluşuyor ve bu bileşim insan bebeklerinde de hayvan yavrularında da görülüyor.

Klasik etolojide bu düzenin, bakım verme davranışını tetikleyen doğuştan bir mekanizmayı harekete geçirdiği söylenir. Marta Borgi ve meslektaşlarının aynı makalede aktardığına göre, bu etkinin sinirsel düzeyde beyin görüntüleme yöntemleriyle gösterilmesi ise 2009'da Glocker ve ekibinin çalışmasıyla oldu. Yani iri gözlü bir yüze bakınca içinizde kıpırdayan şey, bir moda değil; çok daha eski bir devrenin çalışması.

Aynı çalışmanın hatırlattığı ikinci nokta da sergiyle doğrudan ilgili: kedi ve köpek gibi evcil türler, yavruluğa ait birtakım bedensel ve davranışsal özellikleri yetişkinliğe taşıyor. Biyolojide buna neoteni deniyor ve evcilleştirme sürecinin, kuşaklar boyu daha uysal bireylerin tercih edilmesinin bir yan ürünü olduğu düşünülüyor. Kısacası kedinin sevimliliği kısmen bizim eserimiz.

Miki Fare yaşlandıkça gençleşti

Bu fikrin kültür tarihindeki en meşhur uygulaması paleontolog Stephen Jay Gould'un 1979 tarihli "A Biological Homage to Mickey Mouse" denemesi. Gould, Miki Fare'nin elli yıl boyunca çizim çizim nasıl değiştiğini izleyip şunu gösterdi: karakter yaşlandıkça çiziminin oranları gençleşti — gözleri büyüdü, kafası irileşti, burnu kısaldı. Gould bunu neoteni diye adlandırdı ve Disney çizerlerinin, Lorenz'in tanımladığı ilkeyi farkında olmadan keşfettiğini savundu. Aradaki fark şuydu: evrimde bu değişim milyonlarca yıl sürüyor, bir çizgi film stüdyosunda ise pazarlama baskısıyla elli yılda oluyor.

kawaii'nin utançla başlayan hikâyesi

Serginin kalbindeki kawaii ise, sanıldığı gibi 1970'lerde icat edilmiş bir pazarlama buluşu değil — ama bugünkü anlamı o kadar eski de değil. Osaka Üniversitesi'nden Shiri Lieber-Milo ve Hiroshi Nittono'nun 2019'da Innovative Research in Japanese Studies dergisinde yayımladığı derlemeye göre kelimenin kökeni kawahayushi; "yüz" (kao) ile "kızarmak, parlamak" (hayushi) birleşiminden geliyor ve başlangıçta utanç duygusunu anlatıyordu. Zamanla anlamı toplumun daha kırılgan üyelerine duyulan acıma, merhamet ve sevgiye kaydı; "acınma" ve "utanç" çağrışımları ise Edo dönemi boyunca (17.-19. yüzyıl) neredeyse tamamen silindi, geriye "sevgi" ve "şefkat" kaldı.

Aynı derleme, duygunun kendisinin çok daha eski olduğunu gösteren bir örnek de veriyor: 11. yüzyılda Sei Şonagon'un Yastıkname'sinin "Sevimli Şeyler" bölümü. Ivan Morris'in 1967 çevirisinden aktarılan listede şunlar var: bir kavunun üzerine çizilmiş bir çocuk yüzü; fare sesi taklit edince zıplayarak yaklaşan bir serçe yavrusu; yerde hızla emekleyen iki yaşında bir bebeğin, gözüne ilişen küçücük bir şeyi minik parmaklarıyla alıp bir büyüğe göstermesi. Bin yıl önce yazılmış bu satırların bugünkü bir sosyal medya akışından ayırt edilemiyor olması, serginin "antikiteden bugüne" iddiasının boş olmadığını gösteriyor.

Modern kawaii'nin bugünkü hâli ise aynı yazarlara göre 1970'lerde genç kız öğrencilerin alt kültüründen çıkıp ana akıma yayıldı; oradan da moda, görsel tasarım, reklam ve devlet kurumlarının kendi hizmetlerini sevdirmek için kullandığı bir dile dönüştü.

Sevimli resme bakmak dikkati daraltıyor

Nittono'nun daha önceki bir çalışması, sevimliliğin yalnız hoş bir duygu olmadığını, davranışı ölçülebilir biçimde değiştirdiğini öne sürüyor. Hiroshi Nittono, Michiko Fukushima, Akihiro Yano ve Hiroki Moriya'nın 26 Eylül 2012'de PLOS ONE'da yayımladığı "The Power of Kawaii" başlıklı çalışmada üniversite öğrencilerine ince motor beceri gerektiren bir görev verildi; öğrenciler görevi bir kez hayvan yavrularının, bir kez yetişkin hayvanların fotoğraflarına baktıktan sonra yaptı.

Sonuç: yavru fotoğraflarına bakanların başarılı deneme sayısı ortalama %43,9 arttı, yetişkin hayvan fotoğraflarına bakanlarda artış %11,9'da kaldı. Araştırmacıların yorumu, sevimliliğin yarattığı olumlu duygunun dikkat alanını daralttığı ve kişiyi daha dikkatli, daha sistematik çalışmaya yönelttiği. Sınırını da belirtmek gerekir: bu küçük ölçekli bir laboratuvar çalışması, katılımcıları üniversite öğrencileri ve ölçtüğü şey bir el becerisi görevi; buradan "ofiste pelüş ayı bulundurun" diye bir reçete çıkmıyor.

İtiraz: güçsüzlüğün estetiği

Sevimliliği yalnız iyileştirici bir güç saymak da kolaycılık olur. Edebiyat kuramcısı Sianne Ngai, Harvard University Press'in 2012'de yayımladığı Our Aesthetic Categories: Zany, Cute, Interesting kitabında sevimliliği "güçsüzlüğün estetize edilmesi" olarak tanımlıyor. Ngai'ye göre sevimli nesneye karşı duyduğumuz şey saf şefkat değil; ona yakınlaşma isteğiyle onu sıkıştırma, ezme, hırpalama dürtüsü arasında salınan bir şey. Verdiği örnek bir bebek banyo oyuncağı: kurbağa biçimli, yumuşak, biçimsiz yüzü sürekli ezilip deforme edilmek üzere tasarlanmış. Küçüklük, yumuşaklık, biçim yoksunluğu gibi özellikler aynı anda çaresizliği ve acınacaklığı da işaret ediyor.

Louvre-Lens'in sergi anlatımı bu gerilimi inkâr etmiyor. Müzenin kendi tanıtımına göre sergi, aynı estetiğin tüketime ve reklama nasıl hizmet ettiğini de, sanatçıların onu kırılganlık, kimlik ve toplumsal meseleleri konuşmak için nasıl kullandığını da gösteriyor. Yani pembe odalardaki tatlılık, serginin tezi değil malzemesi.

Sırada ne var

Serginin ikinci yarısı 2027'de Strazburg'a geçiyor: aynı ortaklıkla hazırlanan Trop mignon ! La revanche du cute, 19 Şubat - 29 Ağustos 2027 arasında Strazburg Modern ve Çağdaş Sanat Müzesi'nde. Adındaki "intikam" kelimesi, Lens'teki bölümün bıraktığı soruyu da özetliyor: bir estetik kategori, hem reklamın en verimli aracı hem de kırılganlık üzerine düşünmenin yolu olabiliyorsa, "sevimli" demek bundan sonra ne anlama gelecek? Lorenz'in 1943'te tarif ettiği refleks hâlâ aynı yerde çalışıyor; değişen şey, o refleksi kimin ve ne için tetiklediği.

Fotoğraf: Basile Morin, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons