En eski 23 sözcük: 'ben' ve 'biz' Buz Çağı'ndan mı kalma?
Literary Hub'daki kitap parçası 'ben' ve 'biz'i en eski sözcükler arasında sayıyor. Listenin kaynağı 2013 PNAS çalışması ve Nostratik tartışması.

Nim Chimpsky adlı şempanzenin yıllar süren işaret dili eğitiminde kurabildiği en uzun cümle şuydu: "Give orange me give eat orange me eat orange give me eat orange give me you." Yani kabaca "ver portakal ben ver ye portakal ben ye portakal ver bana ye portakal ver bana sen". Olivia Swarthout'un The Wordspotter's Guide: A Jaunt Through Our Etymological Past adlı kitabından Literary Hub'ın yayımladığı bölüm, insan dilinin neden bu yüzden farklı olduğunu, en eski sözcüklerden birkaçı üzerinden anlatıyor.
Konu yalnız merak değil, dilbilimin en tartışmalı sorularından birine dokunuyor: Birbirine hiç benzemeyen diller, çok eski bir ortak atadan gelmiş olabilir mi? Bu yazıda önce kitap parçasının dediklerini, sonra "23 sözcük" listesinin asıl kaynağı olan 2013 tarihli bilimsel çalışmayı ve ona yöneltilen eleştirileri bir arada okuyoruz.
Kitap parçası ne diyor
Literary Hub'daki bölümde, hayvanlara dil öğretme denemeleri örnek veriliyor. Swarthout'a göre yüzlerce işaret öğrenen primatlar bile karmaşık dilbilgisi kurmayı başaramadı ve kitapta anlatıldığı üzere hiçbir şempanze bir soru biçimlendirmedi. Yazar, dilimizin bize "sonsuz sayıda ileti üretme ve anlama" gücü verdiğini vurguluyor. İstisna olarak, aynadaki kendi rengini soran Alex adlı gri papağan anılıyor.
Parçanın ana fikri şu: En eski sözcükler arasında "ben" ve "biz" var, yani insan çok eskiden beri kendini ve topluluğunu konuşmanın konusu yapıyor. Yazarın bu ikisine dikkat çekmesi hoş bir ayrıntı, ama bir yorumdur; sözcüğün yaşıyla "kendini yansıtma yetisi" arasında doğrudan bir kanıt zinciri kurmuyor. Kitap parçasında listenin dayandığı çalışmanın adı geçmiyor. İçinde "ben", "biz" ve "solucan" bulunan 23'lük liste, Mark Pagel ve ekibinin 2013 çalışmasındaki listeyle örtüşüyor; aşağıda onu anlatıyoruz.
2013 çalışması: "ultra korunmuş" sözcükler
Çalışma, Mark Pagel, Quentin D. Atkinson, Andreea S. Calude ve Andrew Meade'in imzasını taşıyor. "Ultraconserved words point to deep language ancestry across Eurasia" başlığıyla 6 Mayıs 2013'te Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlandı. Pagel, Reading Üniversitesi'nde evrim kuramcısı.
Ekip yedi dil ailesine baktı: Hint-Avrupa, Ural, Altay, Kartvel, Dravid, Çukçi-Kamçatka ve İnuit-Yupik (Eskimo). Bu ailelerin Avrasya'da tek bir "üst aileden" türediği varsayımı Nostratik ya da Avrasyatik adıyla anılır; çalışma ikinci adı kullanıyor. İstatistiksel model, bu ortak atanın yaklaşık 14.450 yıl önce, yani Son Buzul Çağı'nın sonlarına doğru konuşulduğunu öneriyor.
Yöntem şöyle: 200 temel anlam seçildi (Swadesh listesine benzer bir liste), bunlardan 188'i değerlendirildi. Her anlam için dil ailelerinin ata sözcükleri karşılaştırıldı; aynı kökten gelen sözcüklere "eşkökenli" (kognat) deniyor. Sonra kullanım sıklığı sorusu soruldu. Reading Üniversitesi'nin açıklamasında yer alan sonuca göre, gündelik konuşmada binde bir kereden sık geçen sözcüklerin derin bir geçmişe sahip olma olasılığı 7 ila 10 kat yüksek. Mantık basit: Çok kullandığımız sözcüğü başka bir sözcükle değiştirmeyiz, nadir sözcük ise kolayca yenisiyle yer değiştirir.
23 sözcük ve kaç ailede ortak oldukları
En az dört ailede eşkökenli bir karşılığı bulunan sözcükler "ultra korunmuş" sayıldı. Çalışmanın listesi şöyle (Pagel ve arkadaşlarının PNAS makalesindeki tabloya göre; Türkçe karşılıklar benim):
| Anlam (İngilizce) | Türkçe karşılığı | Ortak olduğu aile sayısı |
|---|---|---|
| thou | sen | 7 |
| I | ben | 6 |
| not | değil | 5 |
| that | o | 5 |
| we | biz | 5 |
| to give | vermek | 5 |
| who | kim | 5 |
| this | bu | 4 |
| what | ne | 4 |
| man/male | erkek | 4 |
| ye | siz | 4 |
| old | yaşlı | 4 |
| mother | anne | 4 |
| to hear | işitmek | 4 |
| hand | el | 4 |
| fire | ateş | 4 |
| to pull | çekmek | 4 |
| black | siyah | 4 |
| to flow | akmak | 4 |
| bark | ağaç kabuğu | 4 |
| ashes | kül | 4 |
| to spit | tükürmek | 4 |
| worm | solucan | 4 |
Listenin yapısı dikkat çekici. Başta zamirler, olumsuzluk ve işaret sözcükleri var; sonda ise kül, ağaç kabuğu, solucan gibi sık geçmeyen, ama kimsenin yerine başka sözcük koymadığı sözcükler. Çalışmaya göre ilk sıradakiler kullanım sıklığı yüzünden hayatta kalıyor. Sondakilerin neden kaldığı ise çalışmada daha az açık.
Kitaptaki iddiayla bağ: primatlardan farkımız
Swarthout'un vurgusu, listede "ben" ve "biz" olmasıydı. Gerçekten de çalışmanın listesi bunları içeriyor. Ama bundan "insan 15 bin yıl önce kendini düşünüyordu" sonucu çıkmaz; çalışma bunu söylemiyor, yalnızca bu sözcüklerin çok yavaş değiştiğini söylüyor. Primatlarla karşılaştırma ise kitabın kendi çıkarımı: Bir şempanzenin işaret öğrenmesi ile iç içe geçmiş cümleler kurması, soru sorması arasında büyük bir fark var. Ortak ata dil tartışmasıyla hayvan dili deneyleri aynı konunun iki ucu; biri dilin geçmişine, öteki dilin ne olduğuna bakıyor.
Türkçe ve Altay tartışması
Çalışmanın yedi ailesinden biri Altay. Türkçenin de içinde sayıldığı bu aile, tek bir kök aileden gelip gelmediği hâlâ tartışılan bir gruptur: Bazı dilbilimciler Türkçe, Moğolca ve Tunguzca arasındaki benzerlikleri ortak kökene bağlarken, bazıları bunları dil temasıyla, yani ödünç almayla açıklar. Türkiye'de Nostratik kuramı ve Altay dilleri üzerine akademik makaleler yayımlanmış durumda. Ancak 23 sözcüğün Türkçedeki yerleri için, çalışmada Altay'a özgü tek tek sözcükler gösterilmediği için, "Türkçe şu kelime şu kökten" demek mümkün değil. Yukarıdaki tablodaki Türkçe karşılıklar yalnız anlam eşleştirmesi; kök iddiası değil.
Eleştiriler
Çalışma hemen sert eleştiri aldı. Michigan Üniversitesi'nden tarihsel dilbilimci Sally Thomason, Language Log'da, verinin kalitesine itiraz etti: Kullanılan veri tabanındaki ata sözcük yapılandırmalarının birçok anlam için birden fazla adayı vardı ve yazarlar, diğer ailelerle en iyi uyuşanı seçmişti; bu da döngüsel bir mantık doğuruyor. Thomason ayrıca "Altay"ın bir aile olarak kabul edilmesinin uzmanlar arasında tartışmalı olduğunu, Hint-Avrupa girdilerinin eski bir sözlüğe dayandığını ve çalışmanın tarihsel dilbilimcilerce incelenmediğini yazıyor. Paul Heggarty ise ses ile anlam arasındaki bağın büyük ölçüde keyfî olduğunu, bu tür yeniden kurulan biçimlerin dilbilimin tanıdığı anlamda veri sayılamayacağını savundu.
Savunanlar ise yöntemin, sesin benzerliğine bakmak yerine sözcüğün ne kadar kolay yer değiştirdiğine baktığını söylüyor. Ama kısa sözcükler ("ben", "o", "değil") tesadüfen benzeyebilir; çalışmanın kendi sınırlılıkları arasında da bu, ayrıca erken dönem ödünç almalar ve araştırmacı yanlılığı sayılıyor.
Açık kalan soru
Elimizdeki tablo şu: 23 sözcüğün listesi gerçek bir istatistiksel çalışmadan geliyor, ama o çalışmanın dayandığı Avrasyatik üst aile fikri dilbilimcilerin çoğunluğunca kabul görmüş değil. Dolayısıyla "en eski 23 sözcük" bir kanıt değil, bir hipotezin ürünü. Sorun, daha güvenilir yeniden yapılandırmalar ve daha temiz veri tabanları çıktığında bu listenin ayakta kalıp kalmayacağı.
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/en-eski-23-sozcuk-ben-biz-ortak-koken-nostratik-tartismasi.html — Yazdırma tarihi:


















