Kültür

Tolstoy'un mezbaha sahnesi: "İlk Adım" ve vejetaryenlik fikri

Tolstoy 1885'te vejetaryen oldu, "İlk Adım" denemesinde mezbaha ziyaretini anlattı. Fikrin Gandhi'ye uzanan yolu ve kaynakların ayrıştığı noktalar.

16 Kasım 20265 dk okuma
Tolstoy'un mezbaha sahnesi: "İlk Adım" ve vejetaryenlik fikri

Tula'daki mezbahanın kırmızı tuğlalı binasına girmeden önce Tolstoy yanına, kendi deyişiyle "uysal, iyi kalpli bir tanıdık" almıştı. Tanıdık avcılıkla uğraşan biriydi, yine de kesim anını görmeyi reddetti. Tolstoy ise içeri girdi ve gördüklerini yıllar sonra bir denemenin son bölümüne yazdı. O sayfalar, 19. yüzyıl sonunun vejetaryenlik tartışmasının en çok anılan metinlerinden biri oldu.

Bu yazı bir beslenme rehberi değil, bir fikir tarihi notu. Soru şu: bir romancının yemek tabağı hakkındaki kararı nasıl oldu da ahlak felsefesinin bir basamağına dönüştü ve Avrupa'daki vejetaryen çevrelerle Hindistan'dan gelen genç bir hukuk öğrencisini aynı fikrin etrafında buluşturdu?

Reklam

1885 güzü: Yasnaya Polyana'ya gelen misafir

Josh Jones'un Open Culture'daki yazısına göre Tolstoy, elli yaşında vejetaryen oldu. Aynı yazı, Tolstoy'un oğlu Sergey Lvoviç'e dayanarak dönüşümün arkasında William Frey adlı, pozitivist ve vejetaryen bir ziyaretçinin bulunduğunu aktarıyor; Frey, 1885 sonbaharında Tolstoy'u ziyaret etmiş. Uluslararası Vejetaryen Birliği'nin (IVU) tarih sayfasındaki R. F. Summers imzalı metin de aynı tarihi, 1885'i veriyor ve Frey'in insan anatomisinden yola çıkan gerekçeler sunduğunu, Tolstoy'un da bunları hemen benimsediğini yazıyor.

Dönüşümün tek bir günde olmadığına dair işaret var: Summers, geçişi "kademeli" diye niteliyor ve Frey'in ziyaretini belirleyici an olarak gösteriyor. Mezbaha ziyaretinin hangi tarihte yapıldığı ise ulaştığım kaynaklarda yer almıyor; bunu yazıda tarih vererek anlatmıyorum.

"İlk Adım": denemenin kurgusu

Tolstoy'un konuya ilişkin asıl yazısı, "İlk Adım" (The First Step). Summers'a göre bu metin, Howard Williams'ın The Ethics of Diet adlı kitabının Rusça baskısına yazılmış bir önsözdü. Yayın yılı kaynaklarda değişiyor: Open Culture 1891 diyor, IVU sayfası 1892. Bu yüzden ikisini birden anıyorum.

Denemenin mantığı ilginç, çünkü başlangıç noktası yemek değil erdem. Aylmer Maude'un 1909'da Essays and Letters içinde yayımlanan İngilizce çevirisinde ilk cümle şöyle: "Fasting is an indispensable condition of a good life", yani oruç, yani yeme içmede kendini tutma, iyi bir yaşamın vazgeçilmez koşulu. Tolstoy bunu bir erdemler sırası olarak kuruyor: iyi yaşamak isteyen önce kendini yemede dizginlemeli, sonra öteki alanlarda. Sıranın ilk basamağında ise, onun sözüyle, gerçekten ve ciddiyetle iyi yaşamak isteyen birinin her zaman ilk bırakacağı şey hayvansal gıda.

Denemede ironik bir sahne de var. Tolstoy, bir Evanjelik vaizin şöyle dediğini aktarıyor: "Ours is not a Christianity of fasting and privations, but of beefsteaks", yani "bizimki oruç ve yoksunluk değil, biftek Hristiyanlığı". Tolstoy burada, kendi çağının dindarlığındaki rahatlığı hedef alıyor.

Mezbaha sahnesi

Maude çevirisine göre Tolstoy binayı şöyle tarif ediyor: kırmızı tuğladan, çok büyük, kemerli ve yüksek bacalı. Karşı kapıdan içeri iri, kırmızı, besili bir öküz sokuluyor. Hayvan kanın kokusunu alıp ilerlemek istemiyor; boynuzlarına bağlı iple çekiliyor. Tolstoy kasapların, hayvanı yürütmek için kuyruğunu büktüğünü ve bunun bir kıkırdak çıtırtısı çıkardığını yazıyor. Kesimden sonra bir kasabın, hayvanın düzgün düşmemesine kızıp küfrettiğini de aktarıyor.

Anlatının bir yönü sık gözden kaçıyor: Tolstoy yalnız hayvanın çektiğine değil, bu işi yapanların duyarsızlaşmasına da bakıyor. IVU'daki özete göre bölüm, hem hayvanı öldürmeye hem de bu işin insanı yozlaştıran yanına karşı bir tiksinti uyandırmak için kurulmuş. Kısacası mesele yalnızca hayvan değil, insanın içinde "ahlaki duygu" dediği şeyin ne olduğu.

Tolstoy'un hükmü de aynı çevirede açık: et yemek "ahlaki duyguya aykırı bir eylemi, öldürmeyi gerektirir ve yalnızca oburluktan doğar", dolayısıyla "basitçe ahlaksızdır". Bu cümle bir sağlık savı değil, ahlaki bir iddia. Tolstoy'un dayanağı da, okuduğum metne göre, hayvanın ya da insanın bedeni değil, vicdanın kendisi.

Fikir nasıl dolaşıma girdi

IVU sayfasına göre 1889'da Londra'da yayımlanan The Vegetarian dergisi, Tolstoy'un dönüşümünü anlatan bir yazı yayımladı. Aynı sayfa, o yıl Londra'da hukuk okuyan ve Vejetaryen Cemiyeti üyesi olan genç Gandhi'nin bu görüşlerle karşılaşmış olabileceğini ekliyor; bu bir olasılık olarak sunuluyor, kanıtlanmış bir olgu olarak değil.

Gandhi ile Tolstoy'un bağı ise Open Culture'a göre belgeli: genç Gandhi, Tolstoy'la yazıştı ve 1910'da Johannesburg yakınlarında "Tolstoy Çiftliği"ni kurdu. Yazı ayrıca Tolstoy'un vejetaryenliği, her türlü şiddeti reddeden daha geniş bir insancıl çizgiyle birleştirdiğini vurguluyor. Open Culture'ın andığı kaynaklar arasında Charlotte Alston'ın Tolstoy and His Disciples kitabı ve Sam Pavlenko'nun Leo Tolstoy: A Vegetarian's Tale eseri var.

Tolstoy'un hareket üzerindeki ağırlığının bir ölçüsü de 1908: IVU'ya göre o yıl Dresden'de toplanan ilk Dünya Vejetaryen Kongresi, seksen yaşındaki yazara doğum günü tebriği gönderdi.

YılOlayKaynak
1885Frey'in Yasnaya Polyana ziyareti; vejetaryen yaşamın başlangıcıOpen Culture, IVU
1889The Vegetarian dergisinde Tolstoy'un dönüşümüne dair yazıIVU
1891 / 1892"İlk Adım" (kaynaklar yılda ayrışıyor)Open Culture / IVU
1908Dresden kongresinden doğum günü tebriğiIVU
1909Maude çevirisi Essays and Letters içinde yayımlanıyorAnimal Rights Library
1910Gandhi'nin Tolstoy ÇiftliğiOpen Culture
Lev Tolstoy, Yasnaya Polyana'da, Prokudin-Gorskiy'nin 1908 tarihli renkli portresi
Lev Tolstoy, Yasnaya Polyana'da, Prokudin-Gorskiy'nin 1908 tarihli renkli portresi — Sergei Prokudin-Gorskii, Public domain (Wikimedia Commons)

Sınırlar ve açık sorular

Bu hikâyede tek bir neden-sonuç zinciri kurmak zor. Vejetaryenlik Hint ve Budist geleneklerde Tolstoy'dan çok önce vardı; Open Culture da 19. yüzyıl sonunda uluslararası ölçekte örgütlenen bir hareketin zaten mevcut olduğunu söylüyor. Tolstoy'un katkısı bir icat değil, bir bağlantı: yemek tercihini, şiddetin reddi gibi daha büyük bir ahlaki çerçeveye oturtması.

Sormaya değer soru şu: "İlk Adım"daki ahlaki iddia, yani etin yalnızca oburluğa hizmet ettiği savı, bugün hayvan hakları ve çevre tartışmalarındaki gerekçelerle ne kadar örtüşüyor, ne kadar ayrışıyor? Tolstoy'un kendi gerekçesi, okuduğum metinde, ne ekolojiye ne de beslenme bilimine yaslanıyordu.

Fotoğraf: Sergei Prokudin-Gorskii, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul14°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →