ABD haritasında İspanyolca: şehir adlarını bir aziz takvimi mi koydu?

Asıl ilginç olan adların varlığı değil, veriliş mantığı. Bu adlar rastgele seçilmedi. Arkalarında birbirinden çok farklı üç "ad verme makinesi" çalışıyor — ve dördüncü bir grup daha var: yanlış duyulmuş, yanlış yere kondurulmuş adlar.

Birinci makine: takvim neyi gösteriyorsa o

Kâşifler ve keşişler için ad bulmak bir yaratıcılık işi değildi; bir bakma işiydi. Katolik takviminde yılın her günü bir azize ayrılmıştır. Bir körfeze, ırmağa ya da misyon binasına o gün kimin adı denk geliyorsa, yer o adı alırdı.

Bu yüzden ABD haritasında birbirine hiç benzemeyen yerler aynı mantıkla adlandırılmıştır. San Antonio bir 13 Haziran'a, San Diego adını 15. yüzyıl Fransisken azizi Alcalálı Diego'ya borçludur. Ulusal Park Servisi'nin (NPS) kayıtlarına göre Mission San Francisco de Asís — bugün Mission Dolores diye bilinen yapı — Fray Francisco Palóu tarafından 29 Temmuz 1776'da kuruldu; adı Assisili Aziz Francesco'dan geliyor. Kaliforniya'nın kuzeyindeki koy, körfez ve nihayet şehir bu misyonun adını devraldı.

Florida'da aynı takvim mantığı azize değil, bayrama bağlanmış. ABD'nin federal Kızılderili İşleri Bürosu'nun (BIA) yayımladığı eyalet adları listesi şöyle diyor: "1513'te Ponce de León buraya Paskalya Pazarı günü ayak bastı; İspanyolcada Pascua de Flores, yani 'Çiçekler Yortusu'." Yani Florida'nın adı hem manzarayı hem de takvim yaprağını aynı anda anlatıyor.

Kaliforniya'da bu adlar tek tek değil, zincir hâlinde dizilmiştir. NPS, Alta California misyonlarını şu benzetmeyle anlatıyor: misyonlar "San Diego'dan San Francisco'ya kadar bir tespih gibi" yerleştirilmişti. Zincirin halkalarını birbirine bağlayan yol da bir addır: El Camino Real, yani Kral Yolu.

İkinci makine: gözün gördüğünü yazmak

İkinci grup ad hiç kutsal değil; tamamen tarif. El Paso bunun en yalın örneği. Handbook of Texas şöyle anlatıyor: "16. yüzyılda İspanyollar çölden yükselen iki dağ sırasını ve aralarındaki derin yarığı gördüler. Bu yere El Paso del Norte (Kuzeyin Geçidi) adını verdiler." Ad bir azizi değil, bir arazi biçimini kaydediyor.

Eyalet adlarının önemli bir kısmı da böyle. BIA listesine göre Colorado adı ırmaktan geliyor ve İspanyolcada "kırmızı" ya da "kızıla çalan" anlamındaki sözcük "suyun rengini tarif ediyor". Nevada "karla kaplı, karlı" demek ve "karla örtülü dağları betimliyor". Montana için aynı liste ilginç bir çekince koyuyor: sözcüğün İspanyolca mı Latince mi olduğu tartışmalı, ama anlamı açık — "dağlık".

Las Vegas da bu gruba girer: sözcük "çayırlar" demektir ve çölün ortasındaki pınarlarla otlakları anlatır. NPS'in Old Spanish Trail sayfasına göre tüccar Antonio Armijo, 1829 sonunda New Mexico'daki Abiquiú'dan Los Angeles'a giden ilk ticari kervanı götürdü; bugünkü Nevada'daki o yeşil alan bu güzergâh üzerindeydi. Çayırları bulan kişinin kervandan ayrı düşen genç izci Rafael Rivera olduğu yerel tarihçelerde sık anlatılır, ancak NPS'in sayfası bu ayrıntıyı doğrulamıyor.

Adlar, anlamları ve veriliş nedenleri

Aşağıdaki tablo, ABD'nin federal Kızılderili İşleri Bürosu'nun eyalet adları listesinden, Teksas Eyalet Tarih Kurumu'nun Handbook of Texas maddelerinden, Ulusal Park Servisi sayfalarından, New Mexico Historical Review makalelerinden ve Boca Raton Tarih Derneği'nin tarihçesinden derlendi.

Üçüncü makine: İspanyolcayı sonradan takmak

Şimdi işin en çok yanılgı üreten kısmı: bu adların hepsi eski değil. Bir kısmı, İspanyolca konuşan yönetimin bölgeden çekilmesinden onlarca yıl sonra, İngilizce konuşan girişimciler tarafından konuldu.

Amarillo tam olarak böyle bir ad. Handbook of Texas'a göre kasaba Nisan 1887'de J. T. Berry tarafından parsellendi ve önce Oneida adını aldı; sonra oy çokluğuyla Amarillo'ya çevrildi. Çevredeki doğal oluşumlara bu adı veren New Mexicolu tüccarlar ve çobanlardı, "büyük ihtimalle dere kıyılarındaki sarı toprak ya da ilkbahar ve yaz boyunca bol bol açan sarı kır çiçekleri yüzünden". Aynı kaynağa göre kasabanın ilk evlerinin çoğu "ad değişikliğini anmak için sarıya boyandı". Yani Amarillo, İspanyolca bir sözcüğü 1887'de seçip üstüne kimlik kuran bir yerdir.

Kaliforniya sahilindeki Chula Vista ("güzel manzara") da aynı dönemin ürünüdür; adı, bölgeyi parselleyen arazi geliştirme şirketi döneminde, 1880'lerin sonunda konulmuştur. New Mexico'daki Las Cruces 1849'da planlı bir yerleşim olarak kurulmuştur. Demiryolu ve arsa çağında İspanyolca kulağa "yerli ve köklü" geliyordu; ad, satılan manzaranın bir parçasıydı.

Ters yönde bir yanılgı da var. Teksas'ın adı kulağa İspanyolca gelir, ama BIA listesine göre "genel kabul gören açıklama, adın 'dostlar' ya da 'müttefikler' anlamına gelen yerli bir sözcük olan tejas'tan geldiğidir". İspanyolca yazım, İspanyolca köken demek değil.

Yanlış duyulan, yanlış yere kondurulan adlar

Dördüncü grup, ad verme değil ad bozulması hikâyesi. Key West, İspanyolca Cayo Hueso'nun İngilizce kulakta aldığı biçim olarak açıklanır: hueso ("kemik") sesletimi İngilizce konuşana "west" gibi gelir. Bu açıklama yaygın kabul görse de kesin belgeye dayanmaz; adanın en batıdaki ada olması da adı ayrıca destekler.

Boca Raton ise haritacıların adı yerinden oynatmasının kayıtlı bir örneği. Boca Raton Tarih Derneği'nin tarihçesine göre Boca de Ratones aslında bir denizcilik terimiydi: "kayalık ya da sivri taşlı koy" anlamına geliyordu ve 18. yüzyıl haritalarında bugünkü Miami Beach yakınındaki Biscayne Körfezi'ne veriliyordu. Derneğe göre 19. yüzyıl başında haritacılar adı yanlışlıkla kuzeye taşıdı ve bugünkü Boca Raton Gölü'ne yapıştırdı. Bugün Florida'nın kuzeyinde, adını başka bir yerin coğrafyasından alan bir şehir var.

Los Angeles'ın asıl adı bilinmiyor

Bu adlandırma geleneğinin en ünlü örneği aynı zamanda en belirsizi. Los Angeles 1781'de Vali Felipe de Neve'nin talimatıyla kuruldu — ama tam olarak hangi adla kurulduğu hâlâ çözülmüş değil.

Los Angeles Almanac'ın aktardığına göre tarihçi Doyce B. Nunis Jr., kasabanın özgün adının El Pueblo de la Reyna de los Ángeles ("Meleklerin Kraliçesi Kasabası") olduğunu savundu; dayanağı, kuruluştan yalnızca dört yıl sonrasına, 1785'e tarihlenen ve UC Berkeley'deki Bancroft Kütüphanesi'nde bulunan el yazması harita. Buna karşılık Los Angeles Başpiskoposluğu arşivcisi Monsenyör Francis J. Weber, adın El Pueblo de Nuestra Señora de los Ángeles de Porciúncula olduğunu, "Reyna" sözcüğünün sonradan ve yanlışlıkla eklendiğini öne sürdü.

Weber'in dayanağı da bir takvim anına uzanıyor: Fransisken rahip Juan Crespí, 2 Ağustos 1769'da bölgedeki ırmağa Nuestra Señora de los Ángeles de la Porciúncula adını vermişti. Los Angeles Almanac'ın kendi değerlendirmesi açık sözlü: "Los Angeles'ın gerçek özgün adının ne olduğunu kesin olarak bilmiyoruz." Dünyanın en çok bilinen şehir adlarından birinin doğum kaydı eksik.

Adların altında kalan

Bu haritayı okurken atlanan bir şey var: adlar birer yerleşim kaydı olduğu kadar, o yerleşimin bedelinin de kaydı. NPS, San Francisco Yarımadası'nı anlatırken şunu yazıyor: 1769 öncesinde yarımadanın yerli halkı Ramaytush yaklaşık 2.000 kişiydi; "1801'e gelindiğinde San Francisco Yarımadası'nın bütün yerli halkı Mission Dolores'e katılmıştı ve nüfusun yaklaşık yüzde sekseni ölmüştü". NPS bunun nedenini hastalık ile misyondaki ağır yaşam ve çalışma koşullarına bağlıyor.

Yani San Francisco'nun adını veren kurum, aynı zamanda o adın altındaki halkın adını haritadan silen kurumdu. Bir yer adı hem bir takvim yaprağını hem de bir kaybı aynı anda taşıyabiliyor.

Peki ad kimin hafızasını taşır?

ABD'de bugün İspanyolca adlar tartışmasız biçimde "yerli" sayılıyor; kimse Nevada'yı ya da Colorado'yu yabancı bir sözcük gibi duymuyor. Oysa her biri belirli bir günün, belirli bir bakışın, bazen de belirli bir yazım hatasının kaydı.

Açık kalan soru şu: bir yer adı kimin hafızasını saklar — adı koyanın mı, adı sonradan devralanın mı, yoksa adı hiç sorulmayanın mı? Las Cruces örneği bu sorunun cevapsız kalabileceğini gösteriyor: "haçlar" anlamındaki bu adın neden verildiğine dair birden fazla anlatı dolaşımda ve hiçbiri belgeyle doğrulanmış değil.

Fotoğraf: Cullen328, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons