ABD haritasındaki İspanyolca: şehir adlarının dil katmanları

Kısa cevap şu: o adlar İngilizce oraya varmadan önce konmuştu. Mental Floss'un konuyu ele alan yazısındaki özet cümle durumu net biçimde anlatıyor: "Mayflower 1620'de Amerika'ya demir attığında, anakarada çoktan bir yüzyıllık İspanyol toprağı vardı." Uzun cevap ise daha ilginç, çünkü mesele yalnızca kimin önce geldiği değil; adların hangi dilden hangi dile, nasıl geçtiği.

Adlandırmanın bir grameri vardı

İspanyol keşif heyetleri rastgele ad vermiyordu. Üç kalıp tekrar eder: azizler, coğrafya ve göze çarpan bir ayrıntı.

Aziz kalıbı çoğu zaman takvime bağlıydı. Mental Floss'un aktardığına göre San Antonio'ya adı 13 Haziran 1691'de, Padovalı Aziz Antonius'un yortu gününde kondu. Florida'yı 1513'te Juan Ponce de León adlandırdı; ad hem "çiçekli" anlamına geliyor hem de karaya çıkışın denk geldiği Paskalya dönemine gönderme yapıyor. Sacramento ise Wikipedia'nın kent maddesine göre 1808'de kâşif Gabriel Moraga'nın heyetinden birinin manzara karşısında "¡Es como el sagrado sacramento!" (Kutsal ayin gibi!) demesinin ardından bu adı aldı.

Coğrafya kalıbı daha soğukkanlıdır: El Paso "geçit", Las Vegas "çayırlar", Fresno "dişbudak ağacı". Üçüncü kalıp ise tamamen gözleme dayanır. Key West'in İspanyolcası Cayo Hueso, yani "kemik adacığı"; ada bu adı orada bulunan kemik yığınlarından almış. Los Angeles'ın batısındaki Calabasas ise calabaza, yani kabak demek.

Aşağıdaki tabloyu Mental Floss'un yazısındaki adlarla Wikipedia'nın ilgili kent, eyalet ve yer adı maddelerindeki köken bilgilerini karşılaştırıp kendimiz derledik; anlamlar bu iki kaynakta da uyuşan biçimleriyle verilmiştir.

Kaliforniya'nın adları bir zincirden çıktı

Kaliforniya'daki yoğunluğun ayrı bir nedeni var: misyon zinciri. Wikipedia'nın Kaliforniya misyonları maddesine göre Fransiskenler Alta California'da 21 misyon kurdu. İlki 1769'da Mission San Diego de Alcalá'ydı; kıyı zinciri 1823'te Sonoma'daki Mission San Francisco Solano ile tamamlandı. Planlamayı ve kuruluşu Junípero Serra yürüttü; 1784'teki ölümünün ardından Fermín Francisco de Lasuén 1786-1798 arasında dokuz misyon daha kurdu.

Misyonları birbirine bağlayan kara yolu sonradan Camino Real, yani "kral yolu" diye anıldı. Bugün eyaletin en kalabalık dört kenti — Los Angeles, San Diego, San Jose ve San Francisco — birer misyonun çevresinde ya da yakınında büyüdü; Santa Barbara, Santa Cruz ve Sonoma da öyle. Yani Kaliforniya haritasındaki aziz adları dağınık değil, bir hattın üzerinde diziliyor.

Zincir 1833-1834'te Meksika hükümetinin çıkardığı düzenlemeyle kapandı, ama adlar kaldı. Bu, konunun en çarpıcı yanı: kurum ortadan kalksa da yer adı yerinde duruyor.

1848: haritanın el değiştirdiği ama adların değişmediği yıl

İspanya'nın kuzey toprakları 1821'de bağımsızlığını ilan eden Meksika'ya geçti. Asıl dönüm noktası ise 2 Şubat 1848'de imzalanan Guadalupe Hidalgo Antlaşması oldu. Wikipedia'nın antlaşma maddesine göre metin ABD Senatosu'nda 10 Mart 1848'de, Meksika tarafında 19 Mayıs 1848'de onaylandı ve 4 Temmuz 1848'de resmen ilan edildi.

Devredilen alan yaklaşık 1,36 milyon kilometrekareydi: bugünkü Kaliforniya, Nevada, Utah, Arizona'nın büyük bölümü ile New Mexico, Colorado ve Wyoming'in bir kısmı. ABD, Meksika'ya 15 milyon dolar ödedi ve 3,25 milyon dolarlık bir borç yükünü üstlendi. Antlaşmanın VIII. ve IX. maddeleri, bölgede yaşayanlara ABD vatandaşlığına geçme ya da güneye taşınma hakkı tanıyordu; aynı maddeye göre sakinlerin yüzde 90'ından fazlası ABD vatandaşlığını tercih etti. Wikipedia maddesi, mülkiyet güvencelerinin sonraki yıllarda sıkça aşındırıldığını da not düşüyor.

Haritanın üstündeki çizgi değişti, üstündeki adlar değişmedi. Hem çok sayıda yerleşimin adı zaten uluslararası haritalara işlenmişti hem de yeni gelenlerin elinde onları toptan değiştirecek bir gerekçe yoktu. Mental Floss, 1800'lerin sonundaki demiryolu patlamasıyla birlikte ikinci bir dalganın geldiğini de aktarıyor: emlakçılar "Kaliforniya rüyası"nı pazarlarken yeni mahallelere bilerek İspanyolca adlar veriyordu. Yani bazı adlar tarih değil, reklam.

Adlar tek katmanlı değil

İşin dilbilim tarafı burada başlıyor. Bir yer adı çoğu zaman tek bir dilin ürünü değildir; üst üste binmiş katmanlardan oluşur.

En iyi örnek Teksas'ın kendisi. Wikipedia'nın Teksas maddesine göre ad, Kaddo dilindeki táy:shaʼ, yani "dost" kelimesine dayanıyor; İspanyollar bu sözü Hasinai Konfederasyonu için kullandı ve kayıtlarına "Tejas" ya da "Texas" diye geçirdi. O dönemin İspanyolcasında x harfi bugünkü ş sesini veriyordu; yani ad İngilizceye geçerken bir de ses değiştirdi. Bugün "Teksas" derken aslında yerli bir kelimenin İspanyolca yazımını İngilizce okuyoruz. Üç dil, tek kelime.

Arizona'da ise köken hâlâ tartışmalı. Wikipedia'nın maddesi iki açıklama sunuyor: O'odham dilindeki alĭ ṣonak ("küçük pınar") — Avrupalıların kulağına "Arissona" gibi gelmiş — ve Bask dilindeki haritz ona ("iyi meşe"). Madde, ikisinin de kesin biçimde doğrulanmadığını açıkça yazıyor. Bir eyaletin adının kökeninin bilinmemesi, yer adbiliminin ne kadar kaygan bir zemin olduğunu gösteriyor.

Katmanlar bazen ters yönde de işler. San Francisco'nun sivil yerleşimi uzun süre "Yerba Buena" adını taşıdı. Wikipedia'nın kent maddesine göre kent yöneticisi (alcalde) Washington Bartlett 30 Ocak 1847'de adı San Francisco olarak değiştirdi; gerekçesi, eski adın yalnızca yerel olarak tanınması, yenisinin ise uluslararası haritalarda kullanılıyor olmasıydı. Yani İspanyolca bir ad, başka bir İspanyolca adla değiştirildi — hem de İngilizce konuşan bir yönetici eliyle.

Los Angeles da kısalarak bugünkü haline geldi. Kent 1781'de çok daha uzun bir adla kuruldu; Mental Floss bunu "El Pueblo de la Reyna de los Angeles" biçiminde aktarıyor. Günlük kullanım uzun adları aşındırır, geriye çekirdek kalır: "melekler".

Aynı mekanizma Türkçede de var

Bu "kelime bir dilden diğerine geçerken sesiyle birlikte yeniden yazılır" süreci Amerika'ya özgü değil. Wikipedia'nın İzmir maddesine göre bugünkü ad, antik Yunanca Smyrna'dan geliyor; ortaçağda Batılı tüccarların kullandığı Smire, Zmirra, Esmira, Ismira gibi yaklaşık yazımlar zamanla Türkçedeki İzmir biçimine evrildi. Adın en eski kökeni için birden fazla varsayım var — biri mitolojik bir Amazon figürüne, diğeri kentin önemli bir ihraç ürünü olan mürre bitkisine bağlıyor — ve hiçbiri kesinleşmiş değil.

Amarillo'nun telaffuzunun kayması ile Smyrna'nın İzmir'e dönüşmesi aynı dil mekanizmasının iki örneği: bir topluluk, kendi ses dağarcığına uymayan bir adı kendi ağzına uydurur. Ad hayatta kalır, ama artık başka bir dilin kuralına göre söylenir.

Sırada ne var

ABD haritasındaki İspanyolca adların büyük bölümünün kökeni ayrıntılı biçimde belgelenmiş durumda. Ama Arizona örneğinin gösterdiği gibi, en görünür adlardan biri bile hâlâ iki rakip açıklama arasında duruyor. Yer adbiliminde bir kökeni kesinleştirmek çoğu zaman dilbilimden değil, arşivden çıkan tek bir eski kayda bağlı — ve o kayıt henüz bulunmamış olabilir.

Bu arada süreç durmuyor. Amarillo'nun telaffuzu bir kuşakta kaydı; bugün aynı şey başka adlarda, ters yönde işliyor olabilir. İspanyolcanın ABD'de yaygın biçimde konuşulduğu bölgelerde bazı adların özgün söylenişine geri dönüp dönmediği, kayıt altına alınmayı bekleyen bir soru.

Fotoğraf: Warren LeMay from Chicago, IL, United States, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons