Aristoteles'in İskender'e ders verdiği okul 60 yıldır yanlış yerde mi arandı

Mesele bir tabelanın yer değiştirmesinden ibaret değil. Antik bir yapıyı belli bir kişiyle — üstelik felsefe tarihinin en çok okunan adlarından biriyle — ilişkilendirmek için ne kadar kanıt gerektiği, arkeolojinin en çetin eşiklerinden biri. Mieza bu eşiğin iki yanını da aynı vadide, birbirine bakan iki kalıntı olarak gösteriyor.

Elimizdeki tek ayrıntılı anlatım: Plutarkhos

Aristoteles'in Makedonya'daki üç yılını anlatan doyurucu bir metin var ve olaydan yaklaşık dört yüz yıl sonra yazılmış. Plutarkhos, İskender'in Yaşamı'nda Kral II. Philippos'un oğlunun eğitimi için dönemin en ünlü filozofunu çağırdığını, karşılığında da Aristoteles'in daha önce yıktırdığı memleketi Stageira'yı yeniden kurdurup sürgündeki halkını geri getirdiğini yazar. Ders yeri olarak da "Mieza yakınındaki Nymphe'lerin kutsal alanını" ayırdığını söyler ve şunu ekler: orada bugün bile Aristoteles'in taş oturma yerleri ile gölgeli yürüyüş yolları gösterilir.

Bu cümle iki şey söylüyor. Birincisi, Plutarkhos'un yaşadığı MS 1. yüzyılın sonunda Mieza çoktan bir ziyaret durağı olmuştu; kalıntılar "işte filozofun taşları" diye gezdiriliyordu. İkincisi ve daha önemlisi, Plutarkhos bunu kendi gözlemi olarak değil, "gösterirler" diye aktarıyor. Yani elimizdeki en güçlü antik tanıklık, aslında dört asır sonra yapılan yerel bir rehberliğin kaydı.

Plutarkhos'un aynı bölümde anlattığı başka ayrıntılar da bu eğitimin niteliğini sezdiriyor: İskender hekimliğe ilgi duymuş, hasta düşen arkadaşlarına kendisi perhiz ve ilaç önerir olmuş; Asya'ya doğru yola çıktığında yanında İlyada'nın Aristoteles'in gözden geçirdiği bir nüshasını taşımış. Yıllar sonra ikisi arasında geçtiği söylenen mektuplaşmada İskender, hocasının yalnız derste anlatılan "içeriye dönük" öğretileri kitaplaştırmasına sitem eder: madem herkes okuyabiliyor, bizi diğerlerinden ayıran ne kaldı, der. Bu sitem doğru olsun ya da olmasın, Mieza'nın ne olduğu konusunda bir ipucu verir: burası halka açık bir ders salonu değil, dar bir çevreye ayrılmış kapalı bir eğitim ortamıydı.

Petsas'ın zinciri ve zayıf halkası

Petsas'ın 1960'lardaki akıl yürütmesi zamanına göre sağlamdı. Isvoria adı "pınar başları" anlamına geliyordu; yer gerçekten sularla ve mağaralarla doluydu, yani Plutarkhos'un tarif ettiği Nymphe kutsal alanına birebir uyuyordu. Kayaya oyulmuş galerinin MÖ 4. yüzyıl ortasına tarihlenmesi de kronolojiyi tutturuyordu. Metin, topografya ve buluntu üst üste binince tanımlama yapıldı.

Zincirin zayıf halkası şu: bu kanıtların hiçbiri Aristoteles'e ait değil, Plutarkhos'un cümlesine ait. Bir yerin "Nymphe'lerin kutsal alanı" olduğunu kanıtlamak başka, orada ders yapıldığını kanıtlamak başka. Kutsal alanın kendisi arkaik dönemde kurulmuş, küçük bir sütunlu yapıyla donatılmış bir tapınım yeri. Üzerinde ders yapılabilecek bir gölgelik sunar, ama üç yıl boyunca kraliyet çocuklarının barındığı, çalıştığı, idman yaptığı bir kurumun altyapısını sunmaz.

Yeni aday: surların dışındaki anıtsal gymnasion

İkinci adayın kalıntıları kentin güneyinde, surların dışında, modern Kopanos'a yakın bir alanda yatıyor. Yunanistan'ın antik eser idaresinin Egnatia kültür rotası için hazırladığı resmî tanıtımda bu yapı grubu, yaklaşık üç buçuk hektarlık bir alana yayılan ve II. Philippos döneminde (MÖ 359-336) kurulan anıtsal bir gymnasion olarak anlatılıyor. Aynı metin, Nympheion'u Aristoteles'in okulu sayan erken dönem tanımlamasının hatalı olduğunu ve bugünkü araştırmanın gymnasionu öne çıkardığını açıkça yazıyor.

Burada bir terim ayrımı gerekiyor. Gymnasion, Türkçeye "spor salonu" diye çevrildiğinde yanıltıyor. Antik Yunan kentinde gymnasion, genç erkeklerin hem bedenini hem zihnini yetiştirdiği bütünleşik bir kurumdu: koşu yolu, güreş avlusu, yıkanma bölümleri, ziyafet odaları ve ders mekânları aynı yapı adasında toplanırdı. Yani "Aristoteles nerede ders verdi" sorusunun antik dünyadaki en olağan yanıtı zaten gymnasiondur. Mieza'nınki, bilinen örnekler arasında alışılmadık biçimde büyük ve pahalı.

Alandaki sistematik kazılar 2024'te başladı; bilimsel sorumlu, Makedonya arkeolojisinin en tanınmış isimlerinden, Aigai kazılarıyla bilinen Angeliki Kottaridi. Üç kaya terasına oturan yapı grubunda ortaya çıkarılanlar arasında yaklaşık 200 metre uzunluğunda üstü örtülü bir koşu yolu — kaynaklarda ksistos diye geçer —, Dor düzeninde sütun dizileri, sütunlu bir avlu (palaestra), bir stadyum, su tesisatı ve sıra sıra taş oturakların bulunduğu ders odaları var.

Dört kalem ve iki ziyafet salonu

2025 yazının en çarpıcı buluntusu gösterişli değildi: dört bronz stylus. Stylus, mum kaplı tahta tabletlere yazmak için kullanılan sivri uçlu kalemdir; bir ucuyla yazılır, yassı olan öbür ucuyla mum düzeltilip yazı silinir. Antik dünyanın karalama defteri. Bir binada stylus bulunması, orada gerçekten yazı çalışıldığının en dolaysız işaretidir. Yine aynı dönemde, sporcuların ödül olarak aldığı Atina zeytinyağının taşındığı Panathenaia amphoralarına ait parçalar çıktı — yapının idman işlevini destekleyen bir ayrıntı.

Bu yılın duyurusu ise 19 Eylül'de geldi. Kazı ekibi, palaestranın Didaskaleion (öğretim yapısı) denen bölüme bağlandığı doğu kanatta, 160 metrekareyi aşan üç bölümlü bir yapı açtı: ortada bir giriş sofası, iki yanında birer andron. Andron, Yunan evinin ve kurumlarının yalnız erkeklere ayrılmış ziyafet odasıdır; duvar boyunca yükseltilmiş sekilere sedirler dizilir, konuklar uzanarak yer içer ve konuşur. Her odada yaklaşık on sedir yeri var; yani salon başına en az yirmi kişi.

Zeminlerdeki renkli mozaikler ise asıl sürprizi veriyor. Kazı ekibinin değerlendirmesine göre bu döşemeler, Makedonya krallarının Aigai'deki sarayında bulunanlarla aynı düzeyde — büyük olasılıkla aynı atölyelerin işi. Duvarlarda korunmuş kaliteli beyaz sıva ve mimari ayrıntılar da bunu destekliyor. Bir eğitim yapısına saray standardında döşeme yapılması, Mieza'nın sıradan bir gymnasion olmadığını gösteriyor.

Kanıtın durduğu yer

Burada dürüst olmak gerekiyor: hiçbir buluntu üzerinde Aristoteles'in adı yazmıyor. Ne bir yazıt, ne bir mühür, ne de onu bu yapıya bağlayan başka bir belge var. Elde olan şey, birbirini destekleyen dolaylı işaretlerin toplamı: yapının MÖ 4. yüzyıl ortasına, yani II. Philippos'un saltanatına tarihlenmesi; tek bir mimari tasarıma göre bir kerede kurulmuş olması; kraliyet sarayıyla eşdeğer işçilik; hem beden hem zihin eğitimine uygun mekânlar; ve yazı araçları. Bunların hepsi "kraliyet çevresine ait üst düzey bir eğitim kurumu" sonucunu güçlü kılıyor. "Aristoteles tam olarak şu odada ders verdi" sonucunu ise kılmıyor.

Kalıntıyı Aristoteles'e bağlayan hâlâ Plutarkhos'un cümlesi; değişen şey, o cümlenin hangi kalıntıya oturtulduğu. Altmış yıl önce en iyi eşleşme pınarlı kutsal alandı, çünkü başka aday yoktu. Bugün, aynı antik kentte tarihi tutan ve işlevi çok daha iyi örtüşen bir yapı ortaya çıkmış durumda. Bu, kanıtın niteliğinde değil bolluğunda bir değişim.

Sırada ne var

Kazı alanın küçük bir bölümünde ilerledi; üç terasın büyük kısmı henüz açılmadı. Asıl merak edilen, bu tür kurumlarda sık rastlanan adak ve onur yazıtlarının çıkıp çıkmayacağı. Bir gymnasionda genellikle yöneticilerin, eğitmenlerin ve mezun olan gençlerin adları taşa kazınır; Mieza'da böyle bir liste bulunursa yapının kimin için, kim tarafından işletildiği tahminden çıkıp belgeye dönüşür. O zaman bile bir filozofun adının o taşlarda çıkması beklenmemeli — hocalar nadiren anıtlaştırılır.

Bu arada Isvoria'daki kayalık teras, adını hemen kaybetmeyecek. Ne de olsa Plutarkhos'un sözünü ettiği pınarlar hâlâ orada akıyor ve iki kalıntı aynı antik kentin parçası. Ama arkeolojinin altmış yıllık bir tabelayı sessizce yerinden oynatması, sahadaki bilginin nasıl çalıştığını iyi gösteriyor: bir kalıntının adı, o an elimizdeki en iyi tahminden ibarettir ve daha iyi bir tahmin çıkana kadar geçerlidir.

Fotoğraf: Jean Housen, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons