Bahçede yıllarca duran mermer, Trevi Çeşmesi'nin heykeltıraşına atfedildi
İngiltere'de bir geri dönüşüm avlusunda 300 sterline alınan likenli mermer, müzayede evine göre 1798'de yok olan bir bronzun tek sağ kalan maketi. Atıf nasıl kurulur, nasıl bozulur?
Wiltshire'daki bir yapı malzemesi geri dönüşüm avlusunda, taş küvetlerin ve sökülmüş şömine mermerlerinin arasında, yüzü likenle kaplanmış 68 santimlik bir figür duruyordu. Avlunun sahipleri onu sıradan bir döküm bahçe süsü sanmıştı. Eski eserlerden anlayan bir alıcı 300 sterlin ödeyip aldı ve Salisbury'deki müzayede evi Woolley & Wallis'e götürdü. Kurumun kataloğu bugün o taşı şöyle tanımlıyor: Papa Clement XII'yi betimleyen, yaklaşık 1736 tarihli, Pietro Bracci'ye ait önemli bir İtalyan mermer modeli.
Bracci, Roma'daki Trevi Çeşmesi'nin ortasında duran kolosal Okeanos figürünü yontan heykeltıraş. Yani iddia şu: turist fotoğraflarının merkezindeki o dev gövdeyi yapan elin, Hampshire'da bir malikânenin bahçesinde onlarca yıl yağmur altında kalmış küçük bir mermeri de var.
Bu hikâyenin asıl ilginç yeri bulunma anı değil. Bir taş parçasının "kimin eseri" olduğuna nasıl karar verildiği — ve bu kararın ne kadar kırılgan olduğu.
Avludaki mermerin künyesi
Woolley & Wallis kataloğundaki bilgiler şöyle:
| Konu | Papa Clement XII, taht üzerinde, papalık giysileriyle |
|---|---|
| Malzeme | Mermer |
| Ölçü | 68 × 42 × 41,5 cm |
| Tarih | Yaklaşık 1736 |
| Yazıt | Sağ yanda "P. Bracci, Rom. F." |
| Durum | Açık havada kalmaya uygun düşen yüzey yıpranması |
| Satış | 8 Ekim 2026, 470 numaralı parça; beklenti 5.000-10.000 sterlin |
Müzayede evinin önerdiği kimlik şu: bu mermer, Bracci'nin yaptığı gerçek boyutlu bronz Clement XII heykelinin günümüze kalan tek maketi. Maket, yani maquette, heykeltıraşın büyük eseri yontmadan ya da döktürmeden önce kompozisyonu denediği küçük ölçekli çalışma.
Müzayede evinin mobilya uzmanı Mark Yuan-Richards, BBC'ye konuşurken parçanın piyasada eşine rastlanmadığını söyledi: "Böyle şeyler açık piyasaya hiç çıkmaz. Son çıktığında 170.000 sterlin etti, ama bunun ne edeceğini kim bilir." Aynı uzman, "Son derece ender bir şey. Gerçekten bir müzede olmayı hak ediyor" dedi. Satıcının adını açıklamak istemediğini, parçanın avluya Hampshire'ın Andover yakınındaki bir malikâneden geldiğini ve orada bahçede "uzun süre, belki onlarca yıl" kaldığını da ekledi.
Portresi yapılan papa, Trevi'yi başlatan papadı
Clement XII'nin papalığı 1730-1740 arasına denk gelir ve Roma'nın görünümünü iki ayrı biçimde değiştirdi.
- Trevi Çeşmesi: 1730'da çeşme için tasarım yarışması açtı. Nicola Salvi ilk turda Alessandro Galilei'ye yenildi; Roma'da bir Floransalının öne geçmesine duyulan hoşnutsuzluk üzerine iş Salvi'ye verildi. İnşaat 1732'de başladı.
- Capitoline Müzeleri: 1733'te Kardinal Alessandro Albani'nin koleksiyonu satın alındı, 1734'te kapılar halka açıldı. Müze kendi tanıtımında bu adımı "dünyanın en eski kamu müzesi" olarak anlatıyor: sanatın yalnız sahiplerine değil herkese açık olduğu bir yer.
İşte avludan çıkan mermerin bağlı olduğu iş, bu ikinci olayın anıtı. Roma Senatosu, papanın Capitoline'a yaptığı bağışı anmak için Bracci'den bronz bir portre heykeli istedi. Woolley & Wallis'in aktardığı belgelere göre Bracci modeli 1736'ya kadar hazırladı, bronz döküm 1739'da Francesco Giardoni'nin elinden başarıyla çıktı ve heykel Capitoline'daki Palazzo Nuovo'nun büyük salonuna yerleştirildi. 1798'de, Roma'nın Fransız yönetimi altındaki döneminde yok edildi.
Yani ortada olmayan bir eserin, olduğu söylenen taslağı var. Karşılaştırma yapılacak orijinal kayıp.
18. yüzyıl Roma'sında "model" ayrı bir meslekti
Bugün heykeltıraş deyince tek bir kişinin tek bir taşla boğuştuğunu düşünürüz. 18. yüzyıl Roma'sında iş böyle yürümüyordu. Büyük siparişler atölye düzeniyle, aşamalara bölünerek yapılıyordu: kil ya da alçıdan küçük bir eskiz, sonra daha büyük ve ayrıntılı bir model, sonra mermerin kabaca açılması, en sonunda yüzeyin bitirilmesi. Bu basamakların bir kısmı kalfaların, bazen de bambaşka bir sanatçının işiydi.
Bracci'nin kendi ünlü işi bunun iyi bir örneği. Trevi Çeşmesi'nin Okeanos'unu o yonttu, ama figürün alçı modellosu Giovanni Battista Maini'ye aitti. Salvi 1751'de, işi yarıda bırakarak öldü; çeşmeyi mimar olarak Giuseppe Pannini tamamladı ve Pannini, başta planlanan Agrippa ile Trivia heykellerinin yerine bugün görülen alegorik figürleri koydu. Çeşme 22 Mayıs 1762'de Papa Clement XIII tarafından açıldı — yani yarışmayı başlatan papanın ölümünden 22 yıl sonra.
Bu ayrıntı neden önemli? Çünkü bir mermerin "Bracci'nin" olduğunu söylemek, 18. yüzyıl Roma'sında birden çok anlama gelebilir: eli taşa değmiş olabilir, atölyesinden çıkmış olabilir, ya da yalnız tasarımı onun olabilir.
Atıf nasıl kurulur, nasıl bozulur
Bir esere ad yazmanın üç ayağı vardır ve bu olayda üçü eşit güçte değil.
- Belge: Sipariş kayıtları, ödeme defterleri, dönem tanıklıkları. Burada güçlü taraf bu: Bracci'nin Clement XII bronzu için model hazırladığı, Giardoni'nin dökümü, heykelin nereye konduğu belgeli olaylar.
- Nesnenin üstündeki iz: Sağ yandaki "P. Bracci, Rom. F." yazıtı. Yazıt güçlü bir ipucu ama tek başına kesinlik değil; imza sonradan da eklenebilir, kopyalara da konabilir.
- Üslup ve teknik: Yüz işleyişinin, giysi kıvrımlarının, matkap kullanımının bilinen eserlerle karşılaştırılması. Buradaki en zayıf halka bu, çünkü eşleştirilecek bronz ortada değil.
Sanat sitesi Art in Context'in dikkat çektiği bir nokta var: bu atfı bugüne kadar bağımsız bir akademisyen, müze küratörü ya da teknik analiz kamuya açık biçimde onaylamadı; avluya gelmeden önceki geçmişi de bilinmiyor. Aynı yazı, atıfların ne kadar oynak olduğuna dair yakın bir örnek de veriyor: Roma'daki Galleria Borghese, elindeki bir başka Clement XII büstünü Bracci'den alıp "bilinmeyen heykeltıraş" kaydına geçirdi.
Bu, avludan çıkan mermerin "sahte" olduğu anlamına gelmiyor. Anlamı şu: müzayede kataloğu bir öneridir, son söz değil. Son söz, parça bir koleksiyona ya da müzeye girip uzun uzun incelendikten sonra söylenir.
Sırada ne var
Yuan-Richards'ın "müzede olmayı hak ediyor" sözü aslında eserin önündeki gerçek sınavı tarif ediyor. Bir müze bu mermeri alırsa, mermer örneği analizi — hangi ocaktan geldiği — ve yüzey izlerinin Bracci'nin belgeli eserleriyle karşılaştırılması gündeme gelir. O incelemeler yapılmadıkça elimizde belgelerle desteklenen, güçlü ama henüz sınanmamış bir atıf var.
Cevapsız kalan soru da ortada: Roma Senatosu'nun siparişine ait bir model, hangi yolla İngiltere'nin güneyindeki bir malikânenin bahçesine varıp orada onlarca yıl beklemiş olabilir? Yuan-Richards'ın BBC'ye söylediği gibi, "keşke bu şeyler bize kendi hikâyelerini anlatabilseydi."
Fotoğraf: Livioandronico2013, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
