Balığın yemeğini geri aldıran yunus: Bubbles'ın tek başına bulduğu kestirme yol

Bulgunun önemi, davranışın tuhaflığından çok adında: kleptoparazitizm, yani başka bir hayvanın bulduğu ya da yakaladığı besini ondan almak. Martıların birbirinin balığını kapması, sırtlanların çita avına çökmesi bu kategoriye girer ve doğada hiç de nadir değildir. Ama makaleye göre balinalar ve yunuslar için durum başka: Bubbles'a kadar literatürde bir deniz memelisinin bunu yaptığına dair ayrıntılı bir tanım yoktu.

Suyun altında ne oluyor

Araştırmacılar gözlemleri bir etogram, yani davranışın adımlara ayrılmış bir tarifi hâline getirmiş. Sıra şöyle işliyor:

• Tarama: Yunus sürüye yavaşça yaklaşıyor, başını iki yana çevirerek ekolokasyon yapıyor. (Ekolokasyon, hayvanın çıkardığı sesin nesnelerden dönen yankısıyla çevresini "görmesi".)
• Hedefleme: Başını tek bir balığa kilitliyor.
• Kovalama: Hızlı bir takip; yunus hedefin hemen dibinde kalıyor.
• Hamle: Balığın üzerine atılıyor. Makaleye göre bu adımda balık kusmuyor; hamle tek başına yeterli değil.
• Yutma: Balık midesindekini boşaltınca yunus lokmayı kavrayıp yiyor, balık uzaklaşıyor.

Sonra döngü baştan başlıyor. Ekip bir seferde 30 dakika içinde 10 kadar tekrar saydı. İlginç bir ayrıntı: yunus nefes almak için yüzeye çıkıp döndüğünde, görünüşe bakılırsa aynı balığı kaldığı yerden kovalamaya devam ediyordu.

Hedef türün adı Caranx sexfasciatus — Türkçede iri gözlü karanga diye anılan, istavritgillerden hızlı bir yırtıcı balık. Yani Bubbles doğrudan avlanmak yerine, kendisi için avlanmış bir avcının mide içeriğini alıyor.

Tıkırtılar ve alçak perdeli çağrılar

Çalışmanın ses verisi tek bir kayıttan geliyor: 28 Ağustos 2021'de çekilmiş 75 saniyelik bir GoPro görüntüsü. O 75 saniyede araştırmacılar 15 öbek hâlinde 182 alçak frekanslı tonal ses saydı. Ortalama süreleri 88,5 milisaniye, tepe frekansları ortalama 498,5 hertz — yani insan kulağının rahatça duyabileceği, kalın bir ses. Arada 18 öbek de ekolokasyon tıkırtısı kaydedildi.

Bu seslerin ne işe yaradığı açık değil. Makale, alçak frekanslı tonal seslerin kovalamaca boyunca baskın ses türü olduğunu belirtiyor; basın bülteninde ekip bu seslerin balığın üzerindeki baskıyı artırıyor olabileceğini söylüyor. Yazarların kendi ifadesiyle örneklem çok küçük ve bu sesin işlevini anlamak için daha fazla kayıt gerekiyor.

Neden zahmete değiyor olabilir

Makalenin önerdiği açıklama enerji hesabına dayanıyor. İri gözlü karanganın midesindeki şey, çoğunlukla sürü hâlinde gezen küçük pelajik balıklar. Yunusların bu tür sürüleri yakalaması genellikle ortak çaba ister — birkaç hayvanın birlikte sürüyü sıkıştırması gerekir. Bubbles ise tek başına dolaşan bir birey ve gözlemlerin hepsinde yalnızdı.

Edwards-Francis, UniSC'nin basın bülteninde bunu şöyle özetliyor: "Bu özelleşmiş taktik, özellikle tek başına beslenirken, hızlı hareket eden avın doğrudan peşine düşmekten daha az enerji gerektiriyor." Çalışmanın ortak yazarlarından Dr. Asia Haines ise yunusun seçiciliğine dikkat çekiyor: "Bu davranışı yıllar boyunca tekrarladığını gözlemledik; bu da en dolu mideli balıkları hedeflemeyi öğrenmiş olabileceğini düşündürüyor."

Not: Bubbles'ın karangaların kendisini yediği hiç görülmedi. Makale bunu, davranışın av sırasında ortaya çıkan rastlantısal bir fırsatçılık değil, öğrenilmiş bir taktik olduğu yönünde bir işaret sayıyor.

Çalışmanın künyesi

Aşağıdaki veriler doğrudan makaleden:

Bunu kendisi mi icat etti?

Burası çalışmanın en temkinli bölümü. Yazarlara göre Bubbles hiçbir zaman başka yunuslarla birlikte beslenirken ya da bu taktik dışında bir yöntem kullanırken görülmedi; bu da davranışın o bireye özgü bir buluş olabileceğini düşündürüyor. Ama makale kapıyı tamamen kapatmıyor: 2018'de bir kez, yanında bir yetişkin ve bir yavruyla birlikteyken tarama davranışı sergilediği görülmüş — beslenme gözlenmemiş. Dolayısıyla sosyal öğrenme ihtimali dışlanamıyor.

Yunuslarda daha önce kleptoparazitizme benzer yalnızca iki kayıt var ve ikisi de tür arası: yalancı orkaların (Pseudorca crassidens), Risso yunuslarının ve kuzey düz yunuslarının (Lissodelphis borealis) ispermeçet balinalarını hedef aldığı gözlemler. O vakalarda kusulan avın yendiği görülmediği için, makaleye göre yunusgillerde kleptoparazitizm bugüne kadar doğrulanmamıştı.

Yunuslar öğrendiklerini birbirine geçirebiliyor

Bubbles'ın hikâyesini tuhaf bir tek olaydan fazlası yapan şey, yunuslarda öğrenilmiş av tekniklerinin daha önce de belgelenmiş olması — hatta bunların kuşaklar boyunca aktarıldığının gösterilmiş olması.

Sünger takma. Batı Avustralya'daki Shark Bay'de bazı yunuslar deniz tabanını karıştırırken burunlarına koni biçimli deniz süngeri geçiriyor; sünger, keskin mercan ve kayalara karşı bir tür eldiven işi görüyor. Michael Krützen ve arkadaşlarının 2005'te PNAS'ta yayımladığı çalışma, mitokondriyal DNA analiziyle bu alışkanlığın genetik bir zorunluluktan ya da ortam koşullarından doğmadığını gösterdi: "süngerleme" neredeyse tamamen tek bir anne soyu içinde, anneden dişi yavruya geçiyordu. Makale bunu bir deniz memelisinde belgelenmiş ilk maddi kültür örneği olarak tanımlıyor.

Kabuk kullanma. Yine Shark Bay'de yunuslar balıkları iri deniz salyangozu kabuklarının içine kovalıyor, sonra gagalarını kabuğun ağzına sokup yüzeye kaldırıyor ve sallayarak balığı ağızlarına düşürüyor. Sonja Wild'ın yürüttüğü ve 2020'de Current Biology'de yayımlanan çalışma, 2007-2018 arasındaki binden fazla bireyin izlendiği taramalarda 19 yunusun 42 kez bunu yaptığını kaydetti. Buradaki asıl bulgu aktarım yönüydü: kabuk kullanma anne-yavru bağının dışında, akranlardan akranlara yayılıyordu.

Çamur halkası. Florida Körfezi'nde ve Belize-Meksika sınırındaki Chetumal-Corozal Körfezi'nde yunuslar kuyruklarıyla dibe vurup halka biçiminde bir çamur bulutu kaldırıyor, balık sürüsünü bu perdenin içine hapsediyor ve kaçmak için yüzeyden fırlayan balıkları ağızları açık bekleyerek yakalıyor. Eric A. Ramos'un ilk yazarı olduğu ve 2021'de Marine Mammal Science'ta çıkan çalışma bu taktiği denizden, dronla ve yüksek çözünürlüklü uydu görüntüleriyle belgeledi. 2024'te Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom'da yayımlanan bir makale, aynı davranışı Brezilya'daki Cananéia haliçlerinde Guyana yunuslarında da kaydetti.

Küçük bir not: Bubbles makalesinin yazarları arasındaki Eric A. Ramos ve Jeremy J. Kiszka, çamur halkası çalışmasının da yazarları arasında. Yani aynı ekipten insanlar, farklı denizlerde yunusların kendi başlarına geliştirdiği yöntemleri kayda geçirmeye devam ediyor.

Bulgunun sınırı nerede

Abartmamak için makalenin kendi uyarılarını sıralamak gerekiyor:

• Elde tek bir birey var. Davranışın popülasyonda ne kadar yaygın olduğu bilinmiyor.
• Ses analizi tek bir 75 saniyelik kayda dayanıyor.
• Yunusun hangi balığın dolu mideli olduğunu gerçekten ayırt edip edemediği gözlemlerden anlaşılamıyor; ekolokasyonun rol oynayabileceği bir varsayım.
• Taktiğin enerji açısından gerçekten kârlı olup olmadığını söylemek için ayrıntılı beslenme analizleri gerekiyor.

Yazarlar buna karşılık şunu da ekliyor: bu tür davranışların literatürde bu kadar az görünmesinin sebebi gerçekten nadir olmaları değil, su altında saatlerce süren avlanmayı yüzeyden izlemenin çok zor olması olabilir. Edwards-Francis'in ifadesiyle, "kleptoparazitizm gibi ender ya da yeni beslenme taktiklerinin yunuslarda ve diğer balinagillerde büyük ihtimalle eksik raporlandığından şüpheleniyoruz."

Açık soru şu: Bubbles bunu gerçekten kendisi mi buldu, yoksa kimsenin bakmadığı yerlerde başkaları da mı yapıyor? Makale yanıtı hayvana takılan kameralara ve dronlara havale ediyor. Aynı adada dalış yapan birinin, yıllardır aynı yunusun aynı numarayı tekrarladığını fark edip kayda alması sayesinde bu soru sorulabiliyor — cevabı da benzer bir sabır isteyecek gibi görünüyor.

Fotoğraf: Julien Bidet, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons