BBC bantları sildi: 1968 korku dizisinin kayıp bölümü sinema deposunda

Hikâyenin ilginç tarafı tek bir dizinin başına gelenler değil. Late Night Horror, yirminci yüzyıl televizyonunun büyük bir boşluğunun küçük bir örneği: BBC, 1960'lar ve 70'ler boyunca kendi programlarını kaydettiği bantları silip yeniden kullandı. Televizyon tarihinin binlerce saati bu yüzden yok. Ve bugün geri gelenler, çoğu zaman BBC'nin kendi deposundan değil, dışarıdan geliyor.

Gece yarısı kuşağına yapılmış altı bölüm

Dizi, 19 Nisan – 24 Mayıs 1968 arasında BBC2'de haftada bir, 25 dakikalık bölümler hâlinde gösterildi. Yapımcısı Harry Moore'du. Teknik açıdan bir ilkti: BBC'nin renkli video bandına çektiği ilk korku yapımıydı. Bölümler dönemin tanınmış öykücülerinden uyarlanmıştı. Aşağıdaki döküm, Encyclopedia of Fantastic Film and Television (EOFFTV) ile Wikipedia'nın bölüm listesinden derlendi.

Yani altı bölümün ikisi elimizde, dördü yok.

"Fazla ürkütücü bulundu" iddiası kimden geliyor?

Dizinin adı yıllardır "BBC'nin fazla ürkütücü bulup yayından kaldırdığı dizi" diye anılıyor. Bu anlatının dayanakları var ama hiçbiri kesin belge değil.

• Yapımcının kendi notu. Harry Moore ekibine 1968'de şunu yazmıştı: "En başından itibaren gerilimi, tansiyonu, atmosferi, olası korkuyu ve KORKUYU uyandırmak için yapabileceğimiz her şeyi yapmalıyız. Kan varsa, kanı görelim." Bu, dizinin ne hedeflediğini gösteriyor — yayından kaldırıldığını değil.
• Radio Times'ta çıkanlar. Dergide 1968'de bir izleyici mektubu yayımlandı; mektup sahibi "bundan sorumlu olanların tutumunu anlamakta güçlük çektiğini" yazıyordu. Aynı dergide, çekimler sırasında BBC teknisyenlerinin dizlerinin büküldüğü ve dışarı çıkıp kustuğu da anlatılıyordu. Mental Floss'un aktardığına göre bu hikâyelerin kaynağı büyük olasılıkla, dramatik anlatımıyla tanınan Moore'un kendisiydi.
• Arşivcinin yorumu. British Film Institute küratörü Dick Fiddy, Atlas Obscura'ya "ikinci sezon için yeniden sipariş edilmemesinin nedeninin, gittiği alandan biraz tedirgin olmaları olduğunu duyduğunu" söyledi ve ekledi: "Epey sarsıcıydı." Fiddy'nin ifadesi de kesin bilgi değil, kulaktan duyma.

Buna karşılık, bölümlerin yok olmasının çok daha sıradan bir açıklaması var: BBC o yıllarda hemen her şeyi siliyordu. Dizinin ikinci sezon almaması ile bantlarının silinmesi birbirinden ayrı iki olay ve ikincisi, dizinin içeriğiyle ilgisi olmayan bir kurum alışkanlığı. Dizinin içeriği yüzünden kayıtlarının bilinçli olarak yok edildiğine dair elimizde bir BBC belgesi yok.

Yukarıdaki görüntü, BBC'nin kendi arşiv kanalı BBC Archive'ın "1968: Late Night Horror" başlığıyla yayımladığı parçadır.

Bant neden siliniyordu?

1960'larda bir televizyon programı iki inçlik video bandına kaydediliyordu. Bu bant pahalı bir sarf malzemesiydi ve yeniden kullanılabiliyordu: üzerine yeniden kayıt yapınca eski program gidiyordu. Depolama yeri de dardı.

Asıl mesele kurumsaldı. BBC'nin 1978'e kadar merkezî bir arşivi yoktu. Film Kütüphanesi yalnız filme çekilmiş bazı yapımları saklıyordu; video bantları Mühendislik Bölümü'nün elindeydi ve o bölümün malzemeyi gelecek adına koruma gibi bir görevi yoktu. Ticari kolu BBC Enterprises ise yalnız satılabilir bulduğunu tutuyordu. Üstüne, birçok programın yeniden gösterim hakkı yoktu — kurum için elde tutmanın anlamı da yoktu. 1967-1978 arasında arşiv programları bu gerekçelerle düzenli olarak siliniyordu. 1978'de BBC Film & Videotape Library kuruldu; bu, kurumun tüm eski programları için ilk kalıcı arşivi oldu ve silme dönemi bitti.

Late Night Horror'un altı bölümünün özgün 625 satırlık PAL renkli ana bantları, 1970'teki tek tekrar gösteriminden kısa süre sonra ya silindi ya atıldı. Aynı kaderi paylaşan tek dizi değil: BBC'nin 1972 yapımı korku kuşağı Dead of Night'ın yedi bölümünden dördünün bandı 1970'lerin ortasında silindi ya da atıldı, üçü kaldı. Paul Temple'ın 52 bölümünden 16'sı var. Doctor Who'nun ilk altı yılındaki 253 bölümün 95'i hâlâ eksik.

Kaybolanlar nasıl geri geliyor: üç yol

Kayıp bölümlerin bugün tek tek ortaya çıkmasını sağlayan şey, aslında BBC'nin o dönemdeki ihmalinin yan ürünleri.

1. Telerecording. Video bandı yurtdışına satmak için kullanışlı değildi; ülkelerin yayın standartları farklıydı. Bu yüzden BBC, programı bir monitörde oynatıp ekranı film kamerasıyla çekiyordu — buna telerecording deniyor. Çıktı 16 mm siyah-beyaz filmdi: renk gidiyor, görüntü kalitesi düşüyor, ama elde taşınabilir bir kopya oluyordu. Bugün hayatta kalan iki Late Night Horror bölümü de bu tür kopyalar. Üçüncü bölüm The Corpse Can't Play, 2016'da bir internet açık artırma sitesinde görüldü ve Kaleidoscope adlı gönüllü kuruluş kopyayı aldı; bölüm 16 Aralık 2017'de Missing Believed Wiped etkinliğinde gösterildi.

2. Yurtdışına gitmiş kopyaların dönüşü. O 16 mm kutuları dünyanın dört bir yanındaki yayıncılara gönderilmişti ve çoğu zaman geri istenmedi. Doctor Who için geri gelenlerin dökümü bunu iyi gösteriyor: Kanada'dan 31, Nijerya'dan 15, Kıbrıs'tan 3, Hong Kong'dan 4, Avustralya'dan 5, Yeni Zelanda'dan 1 bölüm. Ekim 2013'te Nijerya'nın Jos kentindeki bir aktarma istasyonunda dokuz bölüm bulundu — The Enemy of the World ve The Web of Fear dizilerini neredeyse tamamlayan bir buluntu; ancak The Web of Fear'in üçüncü bölümü yolda kayboldu ve özel bir koleksiyoncuya satıldığı düşünülüyor.

3. Amatör ses kayıtları ve fotoğraflar. 1960'larda evinde teyple televizyonun hoparlörünü kaydeden meraklılar vardı. Bu sayede Doctor Who'nun eksik 95 bölümünün hepsinin tam ses kaydı mevcut — görüntü yok, ses var. Buna bir de "tele-snap" denen kareler ekleniyor: bir fotoğrafçının ekrandan çektiği, bölümün görsel akışını kabaca veren karelerin dizisi. Eksik bölümlerin çoğu için bu kareler duruyor; yalnız üç dizi için hiç görüntü yok.

Siyah-beyaz filmin içinde saklı renk

Elde yalnız siyah-beyaz telerecording varsa rengin tamamen gittiği düşünülür. Her zaman öyle değil. Renkli PAL yayınının renk bilgisi, siyah-beyaz filme çekildiğinde görüntünün üstünde ince bir desen — "kroma noktaları" — olarak iz bırakabiliyor. BBC Colour Recovery çevresinde geliştirilen yöntem bu izi filmden okuyup rengi geri hesaplıyor. The Corpse Can't Play bu yolla renklendirildi ve 2022'de dizi hakkında bir kitapla birlikte DVD olarak yayımlandı. 2026'da bulunan ilk bölüm için de aynı işlemin yapılıp yapılabileceği araştırılıyor. Bölüm, 1969'daki tek tekrarından sonra ilk kez 20 Eylül 2026'da, bulunduğu sinemada, Grindfest adlı etkinlikte izleyici karşısına çıktı.

Aynı hayır kurumu, iki ay arayla iki buluntu

Buradaki az bilinen ayrıntı şu: 2026'nın iki büyük televizyon buluntusunun arkasında aynı küçük kuruluş var. Mart 2026'da BBC, Doctor Who'nun 1965 yapımı The Daleks' Master Plan hikâyesinden iki bölümün — The Nightmare Begins ve Devil's Planet — bulunduğunu duyurdu. Kaynak, vefat etmiş bir koleksiyoncunun Leicester merkezli Film is Fabulous! kurumuna bıraktığı yüzlerce film makarasıydı. 16 mm telerecording'ler BBC Arşivi'nde onarıldı ve bölümler 3 Nisan'da BBC iPlayer'a eklendi. Bu, 2013 Nijerya buluntusundan beri arşive dönen ilk Doctor Who malzemesiydi. İki ay sonra aynı kurum, Christchurch'teki sinema deposundan çıkan Late Night Horror bölümünü duyurdu.

Ortak nokta ikisinin de kurumsal bir arşivden değil, özel ellerden çıkması. Kayıp televizyonun geri kalanı da büyük olasılıkla aynı yerde: ölen koleksiyoncuların mirası, kapanan sinemaların depoları, kimsenin açmadığı kutular. Late Night Horror'un dört bölümü hâlâ eksik; bunların arasında Roald Dahl'ın William and Mary öyküsünden uyarlanan bölüm de var. Açık soru şu: bu kutuların kaçı, içinde ne olduğunu bilen birinin eline geçmeden atılıyor?

Fotoğraf: Runner1616, CC0, Wikimedia Commons