Io'nun tutulma tablosundaki sapma, ışığın hızını ele verdi
Ole Rømer 1676'da Io'nun tutulma saatlerindeki sapmayı çözerken ışığın sonlu hızını gösterdi; ilk hız rakamını ise Huygens hesapladı.

Paris Gözlemevi'nde bir tablo, bir hesap hatası gibi duruyordu. Jüpiter'in Galileo uydularından en içtekisi Io, yaklaşık 42,5 saatte bir Jüpiter'in gölgesine girip çıkıyordu ve bu saatleri önceden bildiren çizelgeler yılın belli aylarında şaşıyordu. Danimarkalı genç astronom Ole Rømer o sapmayı bir hata olarak değil, bir ipucu olarak okudu. Kasım 1676'da, Space.com'un "Bugün uzayda" köşesinin de andığı 21 Kasım'da, bulgusunu Fransız Bilimler Akademisi'ne anlattı: ışık anında yol almıyordu.
Bu hikâye çoğu yerde "Rømer ışığın hızını buldu" diye kısaltılıyor. Oysa ayrıntıya inince daha ilginç bir tablo çıkıyor: Rømer işe ışığı ölçmek için girişmedi, yayımladığı metinde bir hız rakamı vermedi ve bugün onun adına yazılan değerler başka birinin hesabı. Bu yazı, ışığın sonlu olduğunu gösteren o düzeltmenin nasıl işlediğini ve rakamın neden bugünkü değerden uzak kaldığını anlatıyor.
Amaç boylamdı, ışık değil
17. yüzyılda denizcilik ve haritacılığın büyük derdi boylamı bulmaktı. Galileo'nun fikri, Jüpiter'in uydularını kozmik bir saat olarak kullanmaktı: tutulmaların saati önceden biliniyorsa, o olayı yerel saatle gören biri kendi konumunu hesaplayabilirdi. Wikipedia'nın aktardığına göre Galileo bu yöntemi 1616-1617'de İspanya Krallığı'na önermişti; gemide gözlem zor olduğundan yöntem ancak karada işe yaradı.
Giovanni Domenico Cassini, Fransa'da 1671'de açılan Kraliyet Gözlemevi'nin başına geçtiğinde tam bunu yapıyordu: Galileo uydularının tutulmalarına dayalı çizelgeler hazırlıyordu. Cassini, Jean Picard'ı Kopenhag yakınındaki, Tycho Brahe'nin eski gözlemevinin bulunduğu Hven Adası'na gönderdi. Picard orada bir tutulmanın bitişini kaydederken Cassini aynı olayı Paris'te kaydedecekti. Wikipedia'daki örnekte iki saat arasındaki fark 42 dakika 10 saniyeydi; bu da 10 derece 32 dakika 30 saniyelik bir boylam farkına denk geliyor. Picard'a Hven'de yardım eden genç Danimarkalı Ole Rømer'in becerisi onu öyle etkilemişti ki, onu Paris'e getirtti.

Sapmayı fark etmek ve yorumlamak
Rømer'in dikkatini çeken şey, iki ardışık tutulma arasındaki sürenin sabit olmamasıydı. Dünya Jüpiter'den uzaklaşırken aralıklar uzuyor, ona yaklaşırken kısalıyordu. Rømer, Io'nun gerçek dönemi (Jüpiter çevresindeki turu) Dünya'nın nerede olduğuna bağlı olamayacağından, farkın ışığın yol süresinden geldiği sonucuna vardı. Space.com'un özetine göre Dünya Jüpiter'e en yakınken tutulmalar çizelgeden yaklaşık 11 dakika erken, en uzakken yaklaşık 11 dakika geç oluyordu.

Bir tur için fark çok küçüktü. Wikipedia'da verilen 1672 ilkbahar gözlemlerinde Io'nun görünür dönemi 7 ile 14 Mart arasında dört turdan hesaplanınca 42 saat 28 dakika 31,25 saniye, 7 Mart'tan 29 Nisan'a kadarki otuz turdan hesaplanınca 42 saat 29 dakika 3 saniye çıkıyordu. Fark 32 saniyeydi, ama otuz tur boyunca birikerek yaklaşık çeyrek saate varıyordu. Wikipedia'ya göre Rømer'in Akademi'ye anlattığı da bu birikim etkisiydi.
Rømer ayrıca bir büyüklük sırası hesabı yaptı. Wikipedia'daki anlatıma göre, 42,5 saatlik bir turda Dünya'nın Jüpiter'den uzaklaşma mesafesi Dünya çapının yaklaşık 210 katıydı. Işık saniyede bir Dünya çapı yol alsaydı bu mesafe 3,5 dakika tutardı; Dünya'nın Jüpiter'e yaklaştığı ve uzaklaştığı dönemlerde ölçülen Io dönemleri arasında yaklaşık 7 dakika fark görülürdü. Böyle bir fark görülmediğine göre ışık saniyede bir Dünya çapından çok daha hızlı olmalıydı.
Cassini neden ikna olmadı
Wikipedia'ya göre 22 Ağustos 1676'da Cassini, Akademi'de Io çizelgelerinin hesap temelini değiştireceğini duyurdu; Wikipedia, gerekçe olarak ışığın Dünya yörüngesinin yarıçapına eşit bir mesafeyi yaklaşık on-on bir dakikada aldığını da söylemiş olabileceğini not ediyor. Rømer ise Kasım'daki bir Io çıkışının hesaplanandan yaklaşık on dakika geç gözleneceğini önceden bildirmişti. Gözlem bu yönde çıktı. Ne var ki hangi günün tahmin edildiği kaynaklarda değişiyor: Space.com 9 Kasım diyor, Wikipedia ise tahminin 16 Kasım için yapıldığını, 16 Kasım'a ait bir gözlem kaydı bulunmadığını, 9 Kasım'da ise bir çıkışın gözlendiğini yazıyor.
Cassini'nin tutumu sonradan değişti. Wikipedia'daki özete göre Cassini, Rømer'in kuramına karşı kalıcı bir muhalif oldu; diğer üç Galileo uydusunun aynı etkiyi göstermediğini ve başka düzensizliklerin açıklanamadığını ileri sürdü. Rømer'in cevabı, öteki uyduların tutulmalarını doğru gözlemenin çok daha zor olduğuydu. Cassini 1693 çizelgelerine her uydu için ayrı ayrı "ampirik düzeltmeler" ekledi, ışığın hızına dayalı kuramı hiç benimsemedi.
Rakamı veren Rømer değil, Huygens
Rømer'in sonucu şuydu: ışık Güneş'ten Dünya'ya yaklaşık 11 dakikada, Dünya yörüngesinin çapını ise yaklaşık 22 dakikada geçiyordu. Fokke Tuinstra, Physics Today'deki bir mektubunda Rømer'in orijinal yayınını inceleyerek, ışık hızının "sonlu ama inanılmaz derecede büyük" olduğunu göstermekle yetindiğini, Rømer'e atfedilen 200 bin ile 350 bin km/sn arasındaki değerlerin ise onun hesabı olmadığını yazıyor.
İlk gerçek hesabı Christiaan Huygens yaptı. Huygens, Traité de la lumière (Işık Üzerine İnceleme) adlı eserinde, Dünya yörüngesinin çapını kendi tercihiyle 24 bin Dünya çapı sayıyor, ama hesapta 22 bin çapı alıp bunun 22 dakikada kat edildiğini varsayıyor ve şöyle diyordu (Wikipedia'daki İngilizce çeviriden kendi çevirimiz): ışık dakikada bin Dünya çapı, yani saniyede ya da bir nabız atımında 16 2/3 çap yol alır; bu da yüz on milyon toise'den fazlasıdır. Toise, iki metrenin biraz altında bir eski uzunluk ölçüsü; hesap kabaca 214 bin km/sn civarına çıkıyor. Wikipedia, Huygens'in bunu kesin bir hesap değil bir büyüklük sırası gösterimi olarak verdiğini, 24 bin ile 22 bin arasındaki yüzde 9'luk farkı da umursamadığını not ediyor. Huygens Rømer'in başarısından şüphe etmiyordu: Colbert'e yazdığı mektupta "Bay Romer'in, ışığın yayılmak için zaman aldığını ve bu zamanı ölçmeyi bile gösteren güzel keşfini" zevkle gördüğünü yazdı.
Rakam neden 300 bin değil
Bugünkü değer 299.792.458 m/s ve bu bir ölçüm sonucu değil, tanım: 1983'te 17. Genel Ağırlıklar ve Ölçüler Konferansı, metreyi ışığın boşlukta saniyenin 299.792.458'de biri sürede aldığı yol olarak tanımladı; ışığın hızı böylece kesin olarak o sayı oldu (BIPM kararı). Buna göre ışığın Güneş'ten Dünya'ya yolculuğu yaklaşık 8 dakika 19 saniye; yörünge çapı için bunun iki katı, yani 16 dakikanın biraz üstü.
Wikipedia'ya göre Rømer'in 22 dakikası modern yörüngelerle dönüştürüldüğünde saniyede 226.663 km eder, yani gerçek değerden yüzde 24,4 düşüktür. Wikipedia iki şeye dikkat çekiyor. Güneş'e olan uzaklık o zamanlar iyi bilinmiyordu ve Jüpiter'in yörüngesine dair zayıf bilgi, Rømer'in hesaplarındaki ana yanlışlık olarak gösteriliyor. Ayrıca 11 dakikalık değer, 1671-1673 arasındaki yaklaşık otuz tutulma gözleminden, tek bir ayarlanabilir parametre olarak en iyi uyan sayı diye bulunmuştu. Çizelgelerdeki dairesel yörünge yaklaşımının ve Io'nun kendi gerçek düzensizliklerinin (Europa ve Ganymede ile yörünge rezonansı, bir yüzyıl sonra Lagrange ve Laplace'ın çalışmalarına kadar açıklanamadı) payı da olabilir; ama bunlar kaynakta ayrıca hesaplanmış değil.
| Kim | Işığın Güneş'ten Dünya'ya yolculuğu | Hız |
|---|---|---|
| Rømer (1676) | yaklaşık 11 dakika | kendisi vermedi; modern yörüngelerle 226.663 km/sn |
| Huygens | 22 dakikalık yörünge çapı varsayımı | 110 milyon toise/sn, yaklaşık 214 bin km/sn |
| Newton (1704, Opticks) | "yedi sekiz dakika" | hesaplamadı |
| Bradley (1720'ler sonu) | 8 dakika 13 saniye | hesaplamadı |
| Delambre (1809) | 8 dakika 12 saniye | 300 bin km/sn'nin biraz üstü |
| Fizeau (1849, yerde) | - | yaklaşık 313 bin km/sn |
| Bugün | 8 dakika 19 saniye | 299.792.458 m/s (tanım) |
Tablodaki veriler Wikipedia'nın "Rømer's determination of the speed of light" maddesinden, bugünkü değer ise BIPM kararından derlendi.
Kabul edilmesi neden uzun sürdü
İngiltere'de Rømer'in fikri Paris'ten sıcak karşılandı: Astronomer Royal John Flamsteed hipotezi Io tutulma çizelgelerinde kullandı, Edmond Halley erken ve hevesli bir destekçi oldu, Newton ise 1704'te Opticks'te ışığın Güneş'ten Dünya'ya "yedi sekiz dakikada" geldiğini yazdı. Robert Hooke ise hızı neredeyse anlık sayılacak kadar büyük bulup fikri küçümsedi. Ayrıca yöntem Kepler'in eliptik yörüngelerine dayanıyordu ve bu model bile o yıllarda hâlâ tartışmalıydı.
Wikipedia'ya göre Rømer'in görüşü, James Bradley'nin 1720'lerin sonunda yıldız sapmasını (aberasyon) ölçüp ışığın Güneş'ten Dünya'ya 8 dakika 13 saniyede geldiğini hesaplamasıyla tam kabul gördü; Rømer'in ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra. Rømer 1644'te Aarhus'ta doğmuş, 1710'da Kopenhag'da ölmüştü. Kâğıtlarının çoğu 1728'de Kopenhag'ı kavuran büyük ateşte yok oldu; kurtulan elyazması, 1668-1678 arasındaki yaklaşık altmış Io tutulması gözleminin listesini içeriyor. Rømer yöntemini ayrıntılı biçimde hiç yayımlamadı; bunun nedeni Cassini ve Picard'ın itirazı olabilir, ama bu bir varsayım.
Geriye kalan soru
Rømer'in 22 dakikası bugünkü ölçümle yüzde 24 gibi bir sapma taşıyor; yine de ışığın sonlu olduğunu göstermek için bu fazlasıyla yeterliydi. Tarihçilerin ortak çekişmesi şu: ışığın hızını "ölçen" kişi Rømer mi, yoksa ona sayısal bir kimlik veren Huygens mi? Bu soru kısmen tanım meselesi; Rømer'in asıl katkısı, düzeltmeye çalıştığı bir çizelge hatasını ciddiye almasıydı.
Fotoğraf: Jacob Coning, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/io-tutulma-tablosu-romer-isigin-hizi.html — Yazdırma tarihi:




















