Bosch'un tablosunun içinde geçen 1972 Japon animasyonu: The Midnight Parasites
Yoji Kuri'nin 1972 yapımı on dakikalık kısa filmi, Bosch'un Prado'daki üçlü panosunu hareketli bir besin zincirine çevirir. Tek kelime konuşulmaz; müziği Isao Tomita yapar.
Film, karanlık bir arka plandan açılıyor: Hieronymus Bosch'un beş yüz yıl önce boyadığı o kalabalık, tuhaf bahçe artık hareket ediyor. İnsan biçimli küçük figürler yürüyor, yiyor, yeniliyor; şişe geçiriliyor, kusuluyor, yeniden doğuyor. Kimse konuşmuyor. Tek ses, bir sintisayzırdan çıkan boğuk uğultu. On dakika sonra döngü başa dönüyor.
"The Midnight Parasites" (Japonca adı Kiseichu no Ichiya, "Asalakların Bir Gecesi") 1972 yapımı, yaklaşık on dakikalık bir Japon kısa animasyonu. Yönetmeni Yoji Kuri, Japonya'da bağımsız ve yetişkine dönük animasyonun kurucu isimlerinden biri. Film, Bosch'un Madrid'deki Prado Müzesi'nde duran Dünyevi Zevkler Bahçesi üçlü panosunun imgelerini alıp onları canlı bir ekosisteme çeviriyor: tablonun durağan cehennemi, burada çalışan bir sindirim düzeneğine dönüşüyor.
Önemi şurada: bu, bir tablonun "animasyonlu versiyonu" değil. Kuri, Bosch'un görsel diline kendi 1970'ler eleştirisini yerleştiriyor. Open Culture'ın filmi tanıtan yazısında kullandığı tanımla, Kuri'nin kurduğu dünya "ağır kusurların ve zalimliklerin yönettiği bir cehennem dünyası" — ve bu dünyanın işleyişi beslenmeden ibaret.
Önce tablo: Prado'daki üç panel ne anlatır
Bosch'un yapıtı 1490-1510 arasına tarihlenen, meşe üzerine yağlıboya bir triptik; yani ortada büyük bir pano, iki yanında kapanabilen kanatlar var. Açık hâliyle ölçüsü 205,5 × 384,9 santimetre. 1517'de Brüksel'deki Nassau sarayında kayıtlara geçiyor, 1591'de İspanya Kralı II. Philip tarafından satın alınıyor, 1593'te El Escorial manastırına veriliyor ve orada üç buçuk yüzyıl kaldıktan sonra 1939'da Prado'ya geçiyor.
Üç panel bir sıra kuruyor. Solda Tanrı, Havva'yı Adem'e sunuyor; çevre egzotik hayvanlarla dolu bir cennet bahçesi. Ortada çıplak kalabalıklar, dev meyveler ve akıl almaz yapılar arasında bir haz manzarası. Sağda ise cehennem: işkence düzenekleri, müzik aletlerine dönüşmüş bedenler, hayvan başlı yaratıklar. Kanatlar kapandığında dışarıda renk yok; grisaille denen gri tonlu teknikle, henüz canlıların görünmediği yaratılış sahnesi işleniyor.
Tablonun ne anlattığı hâlâ tartışmalı. Yaygın okuma, şehvetin insanı yıkıma götürdüğünü anlatan bir ahlak uyarısı olduğunu söyler. Wilhelm Fraenger 1947'de bunun tersini savundu: panolar düşüşten sonra geri kazanılmış bir cenneti gösteriyordu. Son yıllarda panoları soldan sağa değil sağdan sola okumayı öneren çalışmalar da var. "Dünyevi Zevkler Bahçesi" adı bile sonradan konmuş; eski İspanyol envanterlerinde yapıt "Şehvet" ya da kısaca "çilek resmi" diye geçiyor.
Yoji Kuri ve üç kişiyle başlayan dalga
Kuri 1928'de Fukui'nin Sabae kasabasında doğdu, 2024'te 96 yaşında öldü. Önce karikatüristti; ASIFA'nın biyografisine göre 1956'da okulunu bitirdi, 1958'de Bungei Shunju karikatür ödülünü aldı ve ardından animasyona geçti.
Japon deneysel animasyonunun kırılma noktası 1960. Kuri, Hiroshi Manabe ve Ryohei Yanagihara ile birlikte Animation Sannin no Kai — "Üç Kişilik Animasyon Topluluğu" — adını taşıyan grubu kurdu. ASIFA bu grubu Japonya'da bağımsız animasyon üretiminin başlangıcı olarak tanımlıyor. Grup, Tokyo'daki Sogetsu salonunda gösterimler düzenledi; ilki 26 Kasım 1960'ta yapıldı, aralık boyunca üç gösterim daha geldi. Dizi yıllarca sürdü ve ticari stüdyoların dışında, yetişkin izleyiciye bakan bir damar açtı.
Buradaki ayrım önemli: o yıllarda Japon animasyonu çoğunlukla stüdyo işi, uzun metraj ya da televizyon içindi. Kuri'nin filmleri on dakikalık, az çizgili, hikâyeden çok fikir üzerine kurulu işlerdi. Kara komedi, cinsellik ve modern hayatın tekdüzeliği bu filmlerin ortak zemini oldu. Kuri uluslararası festival devresinde tanındı; ASIFA, 1992'de Mor Kurdeleli Madalya'yı, 1993'te ASIFA ödülünü ve Zagreb animasyon festivalinde yaşam boyu başarı ödülünü aldığını kaydediyor.
Diyalogsuz bir besin zinciri
"The Midnight Parasites" tek bir cümle bile söylemiyor. Ne anlatıcı var, ne altyazı, ne de konuşma. Anlamı taşıyan iki şey kalıyor: tekrarlayan hareket ve ses.
Musashino Sanat Üniversitesi kütüphanesinin kataloğundaki künye filmi şöyle tanımlıyor: bir gece boyunca farklı biçimlerdeki yaratıkların insanları yemesi, yani "bitimsiz ve acımasız besin zinciri ile yaşamla ölümün sonsuz tekrarı". Aynı künye filmin müziğini Isao Tomita'nın yaptığını belirtiyor. Tomita (1932-2016), iki yıl sonra Debussy düzenlemelerinden oluşan Snowflakes Are Dancing albümüyle dünyada tanınacak, sintisayzırın öncülerinden sayılan müzikçi. Filmde yaptığı iş melodi değil, dokundurma: tabloya bakarken duyulmasını beklemediğiniz elektronik bir zemin.
Filmin görünüşüne dair tanımlar kaynaklar arasında ayrışıyor. Open Culture figürleri mavi diye anıyor, Japonca katalog künyesi yaratıkları yeşil diye tarif ediyor. Bu küçük uyuşmazlık aslında filmin mantığını iyi gösteriyor: biçimler sabit değil, sürekli yenisine dönüşüyor, bu yüzden izleyenler aynı şeyi aynı sözcükle anlatmıyor.
Filmi izlemek
Filmin bir kopyası Internet Archive'a yüklenmiş durumda ve oradan izlenebiliyor. Kopya 1972 tarihli, yaklaşık dokuz dakika elli saniye.
Açık kalan sorular
Kuri'nin kırk kadar kısa filmi var ve bunların çoğu kolay erişilebilir değil. Kataloglarda tarih bile her zaman örtüşmüyor: Musashino Sanat Üniversitesi kütüphanesi "The Midnight Parasites"ı 1972 diye kaydediyor, ASIFA'nın sayfası 1973 diyor. Kuri 2024'te öldü; külliyatın kurumsal bir arşivde toplanıp toplanmayacağı, hangi kopyaların hangi hakla dolaşımda olduğu belirsiz.
Bosch tarafında da son söz söylenmedi. Panoların sırası, hatta hangi yönde okunacağı üzerine yeni öneriler geliyor. Kuri'nin filmi bu tartışmaya bir yanıt vermiyor; onun yerine tabloyu bir sahne olarak kabul ediyor ve içinde yaşamanın neye benzeyeceğini soruyor. Yanıt iç açıcı değil.
Fotoğraf: Hieronymus Bosch, Public domain, Wikimedia Commons
