Cadıların sivri şapkası nereden çıktı? En popüler cevabın dayanağı yok

Peki nereden geldi? Bu sorunun internette dolaşan dört beş ayrı “kesin” cevabı var ve hepsi aynı özgüvenle anlatılıyor: ortaçağ biracısı kadınların reklam şapkası, Yahudilere dayatılan külah, Galler kadın kıyafeti, Quaker başlığı. Bu iddiaları tek tek tarihe yaslayınca ortaya ilginç bir manzara çıkıyor — en çok paylaşılan cevap, en zayıf dayanağa sahip olanı.

Önce başları açıktı

Hans Baldung Grien'in 1510 tarihli ahşap baskısı, Karlsruhe'deki Staatliche Kunsthalle'nin tanıtımına göre Rönesans'ta hem uçan cadıyı hem de cadı toplantısını gösteren ilk görsellerden biri. Baskıya bakınca bugün tanıdık gelen birkaç unsur hemen görünüyor: orman, kedi, dumanı tüten kap. Görünmeyen tek şey şapka. Baldung'un figürleri çıplak ve başları açık; kimisinin saçı dağılmış, kimisinin başına gevşek bir bez dolanmış.

Bira tarihi üzerine doktora yapmış araştırmacı Christina Wade, bunun istisna değil kural olduğunu söylüyor: sivri şapka yaygınlaşmadan önce cadılar ya çıplak ve başı açık resmediliyordu ya da yaşadıkları dönemin sıradan kıyafetiyle. Yani 16. yüzyıl okuru bir gravürdeki kadının cadı olduğunu şapkasından değil, etrafına yerleştirilen unsurlardan anlıyordu.

Şapka basılı sayfada beliriyor

Sivri başlıklı en erken “cadı” portrelerinden biri 1686 tarihli. 16. yüzyılda yaşadığı söylenen kâhin Mother Shipton'ın hikâyesini anlatan bir kitabın kapak gravürü, onu masa başında, başında uzun bir külahla gösteriyor. Ama bu henüz bugünkü şapka değil: kenarsız, yumuşak, ucu öne doğru kıvrılan bir başlık. Sivrilik var, silueti tamamlayan geniş kenar yok.

Katy Waldman'ın 2013'te Slate'te yayımladığı derlemeye göre İngiltere'de ucuz halk kitapçıklarında cadıların sivri şapkayla resmedilmesi 1710'lu ve 1720'li yıllarda yerleşiyor. Yazının başında anlatılan kitap da tam bu kuşaktan: Wellcome Collection kataloğunda yalnızca “W.P.” imzasıyla, 1720'de Londra'da T. Norris tarafından basılmış, ahşap baskı bir ön kapak resmi ve iç resimlerle kayıtlı.

Aynı kitap bir başka şeyi daha gösteriyor: şapka o tarihte henüz zorunlu bir üniforma değil. Kitabın bir diğer sayfasındaki baskıda dört kadın kanatlı bir figüre bez bebekler uzatıyor. Dördünün de başında dönemin sıradan kadın başlığı var, hiçbirinde sivri şapka yok. Yani 1720'de şapka, cadıyı işaretlemenin bir yolu; tek yolu değil.

İddia 1: Biracı kadınların reklam şapkası

Son yılların en çok paylaşılan açıklaması bu: ortaçağ İngiltere'sinde evde bira yapıp satan kadınlar — kaynaklarda alewife ya da brewster — kalabalık pazarda görünmek için uzun sivri şapka takarmış, kapılarına süpürge asarmış, kedi beslermiş; erkek biracılar işi devralmak isteyince bu kadınlar cadılıkla suçlanmış ve şapka cadıya kalmış. Anlatı düzgün, akılda kalıcı ve bir haksızlığın hikâyesini anlattığı için de sempatik.

Sorun şu ki tarihçiler bu zinciri desteklemiyor. Wade, 2017'de kendi blogunda bu anlatıyı madde madde çürüttü ve o zamandan beri aynı pozisyonu koruyor: bira yapan kadınlar toplu halde cadılıkla suçlanmadı, suçlamaların yaygın olduğu dönemde “bira yapan kadınlar hem suçlananların hem suçlayanların arasındaydı” diyor. Sivri şapkalı cadı tasviri ise, Wade'in gösterdiği gibi, bu kadınların bira ticaretinden çekilmesinden yaklaşık iki yüzyıl sonra, 18. yüzyıl halk kitapçıklarında ortaya çıkıyor.

Alanın temel akademik kaynağı olan Ale, Beer and Brewsters in England: Women's Work in a Changing World, 1300-1600 (Oxford University Press, 1996) adlı kitabın yazarı tarihçi Judith M. Bennett'in bulgusu da bu yönde. Bennett ve Marianne Hester'ın çalışmalarına dayanan okumalara göre biracı kadınla cadı imgesi arasındaki bağ şapka, süpürge ya da kedi üzerinden değil; dönemin “yoldan çıkmış, ağzı bozuk, düzen tanımaz kadın” klişesi üzerinden kuruluyordu. Bennett'in kendi ifadesiyle İngiliz kültüründe biracı kadının en erken ve en yaygın tasviri, onu elinde maşrapasıyla cehenneme sürüklenirken gösteren resimlerdir.

Kısacası: biracı kadınların itibarsızlaştırılması gerçek bir olgu; bunun sivri şapkaya uzandığı iddiası ise dayanaksız. Üstelik bu kadınların uzun şapka taktığına dair sağlam bir dönem kanıtı da ortada yok — iddia, popüler yayınlarda birbirinden kopyalanarak dolaşıyor.

İddia 2: Yahudilere dayatılan külah

İkinci iddia daha eski ve daha rahatsız edici. Vanderbilt Üniversitesi'nde uzun yıllar ders vermiş, The Path of the Devil: Early Modern Witch Hunts kitabının yazarı Gary Jensen, Slate'e verdiği değerlendirmede sivri külahın kökenini ortaçağ Avrupa'sında Yahudileri işaretlemek için kullanılan başlığa bağlıyor. Jensen'a göre bu başlık zamanla “inançsız, sapkın, şeytanla iş tutan” kim varsa hepsini damgalayan bir işarete dönüştü ve sivri külah kara büyüyü anlatmanın kestirme yolu haline geldi.

Burada popüler yazıların sık yaptığı iki hatayı düzeltmek gerekiyor. Birincisi tarih: 1215 yılındaki Dördüncü Lateran toplantısı MS 1215'te yapıldı; bazı derlemelerde bu tarih “MÖ 1215” diye geçiyor, apaçık yanlış. İkincisi içerik: o karar Yahudilerin ve Müslümanların kıyafetle ayırt edilmesini şart koşuyordu, ama sivri şapkayı tarif etmiyordu. Külahın biçimi bölgesel bir gelenekti; sanatta 11. yüzyıldan beri görülüyor ve zorunlu kılınması daha geç tarihli yerel kararlarla geliyor — örneğin 1267'de Viyana'da ve aynı yıl Breslau'daki ruhani kurul kararıyla.

Bu iddianın en somut halkası ise genellikle atlanıyor: 15. yüzyılın ilk yarısında Macaristan'da büyücülükle suçlanıp hüküm giyen kişilere, teşhir amacıyla bu sivri başlığın giydirildiği kayıtlı. Yani “sivri külah = büyücü” eşleşmesi, İngiliz kitapçıklarından yaklaşık üç yüzyıl önce, en az bir yerde resmen kurulmuş durumda. Buna rağmen Macaristan'daki o uygulamayla Londra'da 1720'de basılan ahşap baskı arasında kesintisiz bir görsel zincir gösterilebilmiş değil. Kaynaklar o Macar düzenlemesinin tarihini de 1421 ile 1431 arasında farklı veriyor.

İddia 3: Püriten ve Quaker başlığı

Üçüncü iddia, en azından takvim açısından en rahat oturanı. 1590'lardan 17. yüzyıl ortasına kadar İngiltere'de ve kuzeybatı Avrupa'da capotain denen bir şapka modası vardı: uzun ve hafif konik kafalı, dar kenarlı, çoğunlukla siyah. Kadınlar da erkekler de takıyordu. Türkçeye “kelle şekeri” diye çevrilebilecek sugarloaf adıyla anılan bu biçim, sonradan Püriten kıyafetinin simgesi sayıldı.

Jensen'ın Slate'teki yorumu bu noktadan devam ediyor: ona göre dini itaatsizliğin simgesi sayılan başlıktan şeytani zanaatın simgesi olan cadı şapkasına geçiş “kısa bir sıçrama”. Dikkat edilmesi gereken şu: Jensen bu cümleyi kanıt olarak değil, kendi tahmini olarak kuruyor. Quaker kadınlarının başlığı sivri de değildi. İddianın gücü belgede değil, kronolojide: capotain modası sönerken sivri şapkalı cadı resimleri başlıyor ve arada kuşak boşluğu yok.

İddia 4: Galler şapkası

Dördüncü iddiayı akademiden iki ayrı isim gündeme getiriyor. UCL'de sanat tarihi doktorası yapan ve Rönesans sanatında kadın temsilleri üzerine çalışan Yvonne Owens, “Where Did the Witch's Hat Come From? The Checkered Past of a Pointy Icon” başlıklı sunumunda Galler kadın kıyafetinin uzun siyah şapkasını olası bir kaynak olarak sayıyor. Aberystwyth Üniversitesi'nde doktora çalışması yürüten Mari Ellis Dunning de Ekim 2025'te The Conversation'da yayımlanan yazısında aynı ihtimale yer veriyor — ama “kesin bir kaynak yok, spekülasyon bol” diyerek.

Bu iddiayı test etmenin kolay bir yolu var: Galler şapkasının kendi yaşı. Amgueddfa Cymru – Galler Ulusal Müzesi'nin anlattığına göre yüksek kafalı şapkalar Elizabeth döneminde pek çok ülkede giyiliyordu ve bugün “Galler şapkası” dendiğinde akla gelen siluete en çok benzeyen biçim, 1640-1660 arasında moda olan sugarloaf. Müzeye göre bu başlığın “Galler milli kıyafeti” olarak kurumsallaşması çok daha geç; Viktorya dönemi insanları belirli bir versiyonu derleyip ulusal simge haline getirdi.

Yani sıralama büyük ihtimalle ters kurulmuş. Galler şapkası cadı şapkasının atası değil; ikisi de aynı 17. yüzyıl modasının, capotain / sugarloaf biçiminin iki ayrı torunu. Biri bir bölgenin kimlik simgesine dönüştü, öteki bir korku figürünün üniforması oldu.

İddiaları yan yana koyunca

Klişeyi mühürleyen şey baskı makinesiydi

Kökeni belirsiz bırakan asıl mesele şu: bir görsel klişenin yayılması için ikna edici bir kökene ihtiyacı yok, tekrara ihtiyacı var. 18. yüzyıl halk kitapçıkları ucuzdu, çok satıyordu ve aynı ahşap baskı kalıbı farklı kitaplarda defalarca kullanılıyordu. Bir kalıp bir kez kesildiğinde, onun çizdiği silueti her yeni baskı biraz daha gerçekleştiriyordu. Şapkanın kökeni bulanık, ama yayılma mekanizması gayet net.

Bu çoğalma 19. yüzyılda çocuk kitabı resimlemesiyle hızlandı, 20. yüzyılda sinemayla kilitlendi. İlginç bir ayrıntı: L. Frank Baum'un 1900 tarihli The Wonderful Wizard of Oz kitabında W. W. Denslow'un çizdiği Batının Kötü Cadısı'nın başında sivri şapka yok — göbekli, üç örgülü, tek gözü bantlı bir figür. Sivri siyah şapkayı ve yeşil teni getiren, 1939 tarihli film uyarlamasında Margaret Hamilton'ın canlandırdığı versiyon. Dünyanın geri kalanının bugün kafasında taşıdığı cadı imgesi, büyük ölçüde o kostümün kopyası.

Geriye ne kalıyor

Dürüst cevap şu: kimse bilmiyor. Owens'ın kendi sonucu da bu yönde — konik cadı şapkası tek bir kaynaktan türemiş değil, özellikle İngiltere ve İskoçya'da tutmuş bir erken modern dönem alışkanlığı. Dunning de aynı yere varıyor: kesin kaynak yok.

Ama “bilinmiyor”, “her iddia eşit” demek değil. Elimizde sağlam olan birkaç şey var: 1500'lerin cadı resimlerinde şapka yok, 1686'da yumuşak bir külah beliriyor, 1710-1720'lerde kenarlı sivri şapka kitapçıklarda yerleşiyor, 1939'da bir film onu dünya standardı yapıyor. Bu zincirin dışında kalan her açıklama — biracı kadınlar da, Galler kıyafeti de — bu takvime uymak zorunda. Uymayanı elemek, doğrusunu bulmak kadar değerli.

Açık kalan asıl soru da burada: 1686 ile 1720 arasındaki o otuz küsur yılda, İngiltere'de hangi kalıp kesicinin elinden çıkan hangi baskı, yumuşak külahı kenarlı sivri şapkaya çevirdi? Yanıt, muhtemelen hâlâ kataloglanmamış bir kitapçığın sayfasında duruyor.

Fotoğraf: , CC BY 4.0, Wikimedia Commons