Chesterton'ın karahindibası: hayret etmeyi bir ahlak haline getirmek

Pasaj hangi kitapta, hangi bölümde

Karahindiba pasajı, Chesterton'ın 1936'da yayımlanan Autobiography'sinin son bölümündedir; bölümün adı "The God with the Golden Key" (Altın Anahtarlı Tanrı), kitabın on altıncı ve kapanış bölümü. Chesterton 14 Haziran 1936'da öldü; kitap aynı yıl çıktı. Metin bugün internette tam hâliyle okunabiliyor, dolayısıyla pasajın kime ait olduğu ve nerede durduğu tahmine açık değil.

Chesterton orada önce gençlik şiirlerinden bir imgeyi hatırlatıyor: Bir karahindibaya bakma ödülünü kazanmak için kaç kez yeniden doğmuş, kaç arınma evresinden geçmiş olmalıydı? Sonra şunu yazıyor: "Bir yabani ottan bile keyif almanın tek yolu, kendini o yabani ota bile layık görmemektir." Ve ekliyor: bahçe sahibi olduğundan beri yabani otlara karşı gerçekten bir itiraz bulunabileceğini daha iyi anladığını, ama karahindiba için söylediğinin ayçiçeği, güneş ya da güneşten parlak olan her şey için de aynı şekilde geçerli olduğunu.

Bir çiçeği küçümsemenin iki yolu

Pasajın asıl zekâsı burada başlıyor. Chesterton, bir çiçekten şikâyet etmenin iki ayrı yolu olduğunu söylüyor ve ikisini de reddediyor; çünkü ikisi de aynı doğru şeyi ıskalıyor.

• Karamsarın yolu: Gençliğinin kötümserleri karahindibaya bakıp Swinburne'ün "bütün saatlerden yoruldum / açmış tomurcuklar ve kısır çiçekler" dizelerini okuyorlardı. Chesterton, kendi ifadesiyle, onlara lanet okuyup tepinmiş ve "rezil bir gösteri" yapmıştı.
• İyimserin yolu: Chesterton'a göre daha da can sıkıcı olan bu. Bunun biçimleri çeşitli: "Selfridge's'te çok daha iyi karahindibalar bulabilirsin" ya da "Woolworth's'te çok daha ucuz karahindibalar bulabilirsin" demek; karahindibadan gerçekten yalnız Viyana'daki şu uzmanın anladığını ima etmek; Frankfurt'ta süper-karahindiba yetiştirildikten sonra eski model karahindibaya kimsenin tahammül edemeyeceğini söylemek.

Buradan tek cümlelik bir teşhis çıkıyor: "Çünkü küçümsemeyi doğuran aşinalık değil, kıyastır." Yani sıradan şeyleri değersiz kılan, onları çok görmüş olmamız değil; yanına sürekli daha iyisini, daha ucuzunu, daha gelişmişini koymamız.

Chesterton'ın asıl hedefi ise bu kıyasların altındaki örtük varsayım. Onun sözleriyle, bütün o kılı kırk yaran kıyaslar "şu tuhaf ve sersemletici sapkınlığa" dayanıyor: insanın karahindiba üzerinde bir hakkı olduğu; cennetin bahçesindeki karahindibaların en seçkinini talep edebileceğimiz; onlar için hiçbir şükran borcumuz olmadığı, onlara hiç hayret etmemiz gerekmediği — "hepsinden önemlisi, onları almaya değer görülmüş olmamıza hiç hayret etmemiz gerekmediği."

Bu fikri Chesterton nereden çıkardı

Aynı kitabın "How to Be a Lunatic" (Nasıl Kaçık Olunur) başlıklı dördüncü bölümünde, gençliğinde geçirdiği karanlık bir dönemi anlatırken fikrin kaynağını veriyor. Orada hayatı bir şükran ipliğine tutunarak taşıdığını söylüyor ve şunu yazıyor: "Beynimizin arkasında, deyim yerindeyse, kendi varlığımıza duyulan unutulmuş bir hayret patlaması vardı. Sanatsal ve manevi hayatın amacı, hayretin bu batmış şafağını kazıp çıkarmaktı; öyle ki bir sandalyede oturan bir adam birdenbire gerçekten hayatta olduğunu anlayabilsin ve mutlu olsun."

Ölçü ise çocukluk. Kitabın ikinci bölümünde ("The Man with the Golden Key") şöyle diyor: "Çocukluğun harikuladeliği, içindeki her şeyin bir harika oluşuydu. Yalnızca harikalarla dolu bir dünya değildi; harikulade bir dünyaydı." Chesterton'ın derdi bu bakışı nostaljiyle anmak değil, yetişkinlikte geri kazanılabilir bir disiplin sayması.

Son bölümde bu disiplinin adını da koyuyor: "Hayatın amacı takdir etmektir." Ardından kendi felsefesinin en kullanışlı cümlesi geliyor: "İnsanın asıl güçlüğü sokak lambalarından ya da manzaralardan, karahindibalardan ya da pirzolalardan keyif almak değil; keyif almaktan keyif almaktır." Bunu bir ilmihal cümlesine bağlıyor — "Umuda karşı işlenen iki günah küstahlık ve umutsuzluktur" — ve karamsarla iyimseri aynı kefeye koyuyor: ikisi de gururlu, ikisi de elindekini takdir etme kapasitesini felce uğratıyor.

Düşünce tarihinde nereye oturuyor

"Sıradanı yeniden görmek" fikri Chesterton'a özgü değil; felsefenin hayretle başladığı tezi Platon ve Aristoteles'e kadar gider. Ama Chesterton'ın yaşadığı yıllarda aynı sorun bambaşka bir dilden de konuşuluyordu. Rus formalist Viktor Şklovski, 1917'de yazdığı "Araç Olarak Sanat" denemesinde ostranenie — yabancılaştırma — kavramını ortaya attı: Algı alışkanlığa dönüştüğünde insan "sanki bir formüle göre" işler; sanatın işi algıyı yavaşlatmak, nesneyi yeniden zor ve yeniden görünür kılmaktır. Şklovski'nin ifadesiyle sanatın amacı, şeylerin duyumunu "bilindikleri gibi değil, algılandıkları gibi" vermektir.

İki adamın çıkış noktası ve varış noktası birbirine hiç benzemiyor: Şklovski bir edebiyat tekniği tarif ediyor, Chesterton bir dinî yükümlülüğe varıyor. Ama ortada aynı tespit var — alışkanlık dikkati öldürür, dikkat ise çalışılarak geri alınır. Chesterton'ın katkısı, bu dikkatin yakıtı olarak estetik merakı değil minneti göstermesi. Onda hayret ve şükran ayrılamıyor: Bir şeye borçlu olduğunu düşünmeyen insan ona hayret de edemiyor.

Peki neden karahindiba

Bu tercih tesadüf değil; karahindiba tam da "hakkımız olan" şeyler sınıfına düşen bitkidir. Wikimedia'nın botanik kayıtlarına göre karahindiba, papatya ailesi Asteraceae içindeki Taraxacum cinsidir; 2015 itibarıyla 60 kesit altında yaklaşık 2.800 mikro-tür sayılmıştır, yalnız Britanya ve İrlanda'da 235 kadarı tanınır. Birçok türü apomiksis denen yolla, yani döllenme olmadan kendisiyle genetik olarak aynı tohumları üretir. Tohumun tepesindeki tüy demeti (pappus) uçarken bir girdap halkası oluşturur ve tohumu 100 kilometreye kadar taşıyabilir. Kanada'da Saskatchewan, Quebec ve Manitoba onu zararlı ot ilan etmiştir; Denali Ulusal Parkı'nın en yaygın yabancı bitkisidir.

Yani karahindiba hem her yerdedir hem de söküp atılması gereken şeyler listesinde. Chesterton'ın örneğini güçlü yapan da bu: Kimsenin minnet duymayı akıl etmediği bir çiçek.

Adı da ilginç bir yol izliyor. İngilizce dandelion, Fransızca dent de lion'dan, yani "aslan dişi"nden alınmıştır; kaba dişli yapraklarına gönderme yapar. Chesterton'ın "Aslan Dişi'nin savunucusu" lafı işte bu eski adla oynuyor. Türkçede ise bitkinin yaygın adı karahindiba; "hindiba" Arapça kökenlidir. Türkçe Wikipedia, Anadolu'da acıgıcı, güneyik, çıtlık ve en yaygın yerel ad olarak radika dendiğini, eski Türkçe biçimler arasında "katagan" ve "saçratku"nun bulunduğunu yazıyor. Yani İngilizce ad bitkinin yaprağını, bizdeki adlar daha çok mutfaktaki ve şifadaki yerini anıyor: yaprağı salataya girer, kavrulmuş kökü bazı ülkelerde kahve yerine kullanılır.

Fikrin sınırı

Chesterton'ın argümanı yarıda kesilmeye çok müsait ve genellikle öyle de dolaşıyor: "küçük şeylerin kıymetini bil" biçiminde, kendini geliştirme kitaplarının kıvamında bir öğüt olarak. Kendisi bunu reddediyor. Son bölümde, şükranı bir düşünceye bağlamadan yaşayamayacağını söylüyor: Şükredilecek kimse yokken şükretmeyi başaran biri, ona göre, nankör olmaktan kaçınmak için düşüncesiz olmayı seçmiştir. Bu, inanç paylaşmayan okur için argümanın kabul edilemez kısmıdır — ve Chesterton zaten orada bir ikna değil, bir itiraf yazıyor.

Dahası, fikrin kendisine karşı da bir uyarı koyuyor. Aynı bölümde, bu "transandantal hoşnutluk" fikrinin bir zorbanın elinde tersine çevrilebileceğini, yoksulun her şeye razı olması gerektiğini kanıtlamak için kullanılabileceğini yazıyor: "Varsın ot yesinler." Chesterton bunun kendi fikrinin en kolay yozlaşma biçimi olduğunu kabul ediyor ve ona karşı adalet tarafında durduğunu söylüyor. Minnet felsefesinin açık sorusu da burada: Hayrete dayalı bir ahlak, elindekiyle yetinmeyi öğütleyen bir siyasal sessizliğe dönüşmeden nasıl ayakta tutulur?

Chesterton'ın kendi cevabı bir formül değil, bir tutum. Kitabın sonunda yaşlanmayı anlatırken şunu yazıyor: "İnsan sıkıntı çekmeden yaşlanmaz; ama ben sıkılmadan yaşlandım. Varoluş bana hâlâ tuhaf bir şey; ve ona bir yabancı olarak hoş geldin diyorum." Fikir bu kadar: Tanıdıklığı bir hak değil, bir misafirlik sayarsan bahçendeki yabani ot yeniden görülebilir bir şeye dönüşüyor.

Fotoğraf: , Public domain, Wikimedia Commons