Cozumel'in cüce rakunları kağıt çöpten kendilerine top yapıyor

O top, birkaç ay sonra hakemli bir dergiye konu oldu. O'Neil, Michelle Szydlowski ve Cozumel'de görev yapan ekolog Noel A. Rivas-Camo'nun yazdığı çalışma, MDPI'nin Wild dergisinde "Kritik Tehlikedeki Cüce Rakunda (Procyon pygmaeus) Maddi Kültüre Dair Ön Kanıt" başlığıyla yayımlandı. Makalenin iddiası ölçülü ama dikkat çekici: bir rakunun bir nesneyi bilerek dönüştürüp, sonra o nesneyi beslenme dışı bir amaçla kullandığı ilk belgelenmiş örnek olabilir.

Neden yalnızca "sevimli bir video" değil

Hayvanların alet kullandığını biliyoruz: şempanze termit çubuğu, karga tel kancası, ahtapot hindistancevizi kabuğu. Ama bu örneklerin neredeyse tamamı yiyecekle ilgilidir. Bir hayvanın bir malzemeyi işleyip biçimini değiştirmesi, sonra ortaya çıkan şeyi karnını doyurmak için değil, yalnızca onunla oynamak için kullanması çok daha az rastlanan bir durum.

Çalışmanın özetinde yazarlar bu boşluğa doğrudan işaret ediyor: hayvan maddi kültürü çoğunlukla alet kullanımı ve besin arama üzerinden tartışılıyor, beslenme dışı nesne kullanımı ise pek çok canlı grubunda yetersiz belgelenmiş durumda. Rakunların ait olduğu Procyon cinsinde bu dizinin daha önce bildirilmediğini söylüyorlar.

İkinci ve belki daha ilginç ayrıntı, topun nasıl yayıldığı. Yavrulardan biri diziyi baştan sona uyguluyordu; kardeşi onu izledi, taklit etmeye çalıştı ve ilk denemelerinde beceremedi. Sahadaki ustalaşmış yavru sonradan bölgeden alındıktan sonra, kardeşi diziyi tek başına tamamladı. Yani davranış tek bir hayvana özgü bir tuhaflık olarak kalmadı, bir başkasına geçti.

Rakamlarla gözlem

Aşağıdaki döküm, çalışmanın özeti ile çalışmayı ayrıntılı aktaran bilim haberi sitesi ScienceBlog'un verdiği sayılara dayanıyor.

O 30 kilometre ötedeki ikinci saha, bu işin can alıcı noktası. Orada da yavru rakunlar, kağıt çöp ve su kabı vardı; ama kimse top yapmadı. Bu, davranışın malzemenin kendiliğinden dayattığı bir refleks olmadığını, belirli bir yerde ortaya çıkıp orada kaldığını düşündürüyor.

Bilimde "oyun" ne demektir

Günlük dilde oyun apaçık bir şeydir; davranış biyolojisinde ise kanıtlanması gereken bir iddiadır. Alandaki en yaygın ölçüt kümesi, oyun araştırmalarının duayeni Gordon M. Burghardt'ın beş maddesidir. Bir davranışın oyun sayılması için:

• ortaya çıktığı bağlamda tam olarak bir işe yaramaması (karnını doyurmuyor, kaçmıyor, çiftleşmiyor),
• kendiliğinden, gönüllü ve görünüşe göre ödüllendirici olması,
• "ciddi" karşılığından biçim ya da zamanlama bakımından farklılaşması (abartılı olması ya da hayatın erken döneminde görülmesi),
• tekrarlanması, ama takıntılı ve hep aynı kalıpta donmuş bir tekrar olmaması,
• hayvanın gergin olmadığı, göreli olarak rahat olduğu bir ortamda başlaması gerekir.

Oyun biyologlar için ilgi çekicidir çünkü pahalıdır: enerji harcatır, dikkati dağıtır, yırtıcıya açık hale getirir. Doğal ayıklanmanın bu kadar masraflı bir şeyi elemek yerine korumuş olması, oyunun bir işi olduğunu düşündürür. Önerilen işlevler arasında hareket becerilerinin provası, sinir sisteminin gelişimi, toplumsal bağ kurma ve beklenmedik durumlara esneklik kazandırma sayılır. Bugün oyun yalnızca memeli ve kuşlarda değil, kaplumbağalarda, balıklarda, hatta bazı omurgasızlarda da tartışılıyor.

Bulgunun sınırı: yazarların kendileri de temkinli

Bu, kurgulanmış bir deney değil. O'Neil rakunların zihin yeteneklerini ölçmeye gitmemişti; turizmin etkisini incelerken davranışa rastladı. Çalışmanın adında geçen "ön kanıt" ifadesi bir alçakgönüllülük süsü değil, tam olarak durumu tarif ediyor: makale maddi kültürün kendisini değil, maddi kültüre dair ön kanıtı bildiriyor.

Sınırlar açık: iki birey, tek bir yer, kısa bir dönem. Bir davranışın "kültür" sayılması için genellikle bir toplulukta öğrenilerek yayılması ve kuşaklar boyu sürmesi beklenir; burada elimizde iki kardeş ve birkaç haftalık bir pencere var. Kaldı ki topların yapımı kumla, suyla ve ıslak kağıtla oluyor; rakunların ıslak nesneleri patileriyle uzun uzun yoğurması türün bilinen alışkanlığı. Bu yüzden "besin arayışının artığı mı, gerçek oyun mu" sorusu tümüyle kapanmış değil. Burghardt ölçütleriyle bakıldığında lehte olan taraf şu: hayvanlar yenilebilir çöpü atlayıp kağıdı seçiyor, topu yemiyor, topu kovalıyor ve bir keresinde genç coatiler de oyuna katılıyor.

Görüntü

Davranışın görüntüsü, çalışmanın ilk yazarı O'Neil'in kendi YouTube kanalı Lochnessofficial'da "I Discovered a New Behavior in Critically Endangered Pygmy Raccoons" başlığıyla yayımlandı.

Ada, hayvanları küçültür

Bu hikayenin kahramanı sıradan bir rakun değil. Cozumel cüce rakunu yalnızca 478 kilometrekarelik Cozumel Adası'nda yaşar; dünyanın başka hiçbir yerinde bulunmaz. Ana karadaki akrabasına göre yaklaşık yüzde 18 daha kısa, yüzde 45 daha hafiftir; ortalama ağırlığı 3-4 kilogram civarındadır. Boğazındaki geniş siyah bant ve altın sarısı kuyruğu onu ayırır. Moleküler saat çalışmaları, ana kara rakunlarından 26 bin ila 69 bin yıl önce ayrıldığını gösteriyor.

Küçülme bir hastalık değil, bilinen bir örüntü: ada cüceleşmesi. Sınırlı bir adaya düşen büyük bedenli memelilerde vücut boyutu kuşaklar içinde küçülme eğilimindedir; kaynak azdır, büyük yırtıcı genellikle yoktur, dolayısıyla iri olmanın getirisi düşer, maliyeti artar. Aynı olgunun tersi de görülür: adalarda küçük canlılar bazen irileşir. Cozumel'de rakunun beslenmesinin yarıdan fazlasını yengeçler oluşturur; mangrov ve kıyı ormanları onun asıl evidir.

Tür, IUCN Kırmızı Listesi'nde kritik tehlikede. Ölçütün dayanağı, olgun birey sayısının 250'nin altında olması ve nüfusun düşmeyi sürdürmesi. Sahadan gelen tahminler daha da düşük; Discover Wildlife, adada 200'den az cüce rakun kaldığını yazıyor. Başlıca baskılar turizm yapılaşmasıyla daralan mangrovlar, adaya sokulmuş evcil ve başıboş köpekler, kasırgaların nüfusta açtığı büyük gedikler ve ana kara rakunlarıyla melezleşme tehlikesi.

Oyuncak yapan hayvanın acı sonu

Çalışmanın en can sıkıcı kısmı dipnot gibi duruyor ama asıl konu orada. Diziyi ilk uygulayan, kardeşine öğreten yavru, sonradan alındığı rehabilitasyon bakımında öldü. Muhtemel neden yetersiz beslenme ve insan kaynaklı zehirli maddelere maruz kalmak. Yani plaj kulübünün çöp kovası hem bu olağandışı davranışın hammaddesini sağladı hem de hayvanı öldürebilecek koşulların bir parçasıydı.

Bu ikilem, yazarların asıl uyarısı. Turistlerin beslediği, çöpe alışmış, insandan çekinmeyen bir rakun daha yaratıcı görünebilir; aynı rakun aynı nedenle daha kırılgandır. Scientific American'a konuşan psikolog Michael Kisley, bulgunun akademinin dışında da işe yarayabileceğini söylüyor: hayvanları "toplumsal bilinci olan, oynayan, öğrenen varlıklar" olarak görmek koruma çabalarını güçlendirebilir.

Açık kalan soru şu: hayatta kalan kardeş topunu yapmayı sürdürüyor mu, kendi yavrularına geçirir mi? Davranış bir sonraki kuşağa ulaşırsa elimizde gerçekten küçük bir gelenek olur. Ulaşmazsa, iki kardeşin birkaç haftalık buluşu olarak kayda geçer. Cevabı ancak aynı plaj kulübünde yıllara yayılan gözlem verebilir; ve o gözlemin yapılabilmesi için rakunların orada kalması gerekiyor.

Fotoğraf: Camazine, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons