Deniz kuşları da jet lag yaşıyor ve rotadan hafifçe sapıyor

Jet lag yalnızca saat dilimleri arasında hızla yolculuk eden insanlara özgü bir sorun değil. Science dergisinde 29 Ekim'de yayımlanan bir çalışmaya göre Manx yelkovanı (Puffinus puffinus) denizkuşları da buna benzer bir durum yaşıyor. Hızlı doğu-batı uçuşları kuşların iç saatini bulundukları yerin yerel güneş zamanından koparıyor. Bu da güneşin gökyüzündeki konumunu yanlış yorumlamalarına ve rotadan küçük miktarlarda sapmalarına yol açıyor.

Güneş pusulası iç saate bağlı

Geniş okyanusları aşan hayvanlar için güneş, yönü bulmakta işe yarayan doğal bir ipucu. Ancak güneşin gökteki yeri gün boyunca sürekli değişiyor. Bu yüzden güneşi pusula gibi kullanmak isteyen bir hayvanın, yerel güneş zamanıyla uyumlu çalışan bir iç saate ihtiyacı var. Sirkadiyen ritim denen bu iç düzen, güneşin görünür hareketini hesaba katmayı ve doğru yönde uçmayı mümkün kılıyor.

Sorun kuşlar doğuya ya da batıya çok hızlı ilerlediğinde başlıyor. Yerel zaman, kuşun iç saatinin uyum sağlayabileceğinden daha çabuk kayıyor. Bilim insanları bu uyumsuzluğun güneş pusulasını şaşırtabileceğini uzun zamandır öngörüyordu. Oxford Üniversitesi'nden biyolog Tim Guilford'a göre bu fikri doğada sınamak şimdiye kadar imkânsız görünüyordu.

Yirmi yıllık GPS verisi ne gösterdi?

Guilford ve meslektaşları 20 yıl boyunca, üreme dönemindeki 1.045 Manx yelkovanına minyatür GPS vericileri taktı. Cihazlar, Birleşik Krallık'taki üreme kolonilerinden en fazla 1.000 kilometre uzaktaki beslenme alanlarına yapılan binlerce yolculuğu kaydetti. Araştırmacılar özellikle dönüş uçuşlarına odaklandı ve kesintisiz süren 1.837 eve dönüş uçuşunu ayıkladı.

Analizde ekip, kuşların iç saatinin gün doğumunda yerel zamanla eşgüdümlü olduğunu varsaydı. Bu varsayımla, uçuşların güneş pusulasını ne kadar şaşırtması gerektiğini hesapladı ve tahminleri GPS izleriyle karşılaştırdı. Kuşlar beklendiği gibi, hedeflenen yönden en çok 15 derece sapıyordu. Yani jet lag benzeri etki gerçekten ölçülebiliyordu. Sapmalar büyük değildi ama tahmin edilen yönle örtüşüyordu.

Neden önemli?

Güneş pusulası yalnızca denizkuşlarına özgü değil. Birçok göçmen kuş ve böcek, yönünü bulmak için güneşten yararlanıyor. Bu çalışma, bu yöntemin iç saatle ne kadar sıkı bağlı olduğunu doğadaki gerçek uçuşlar üzerinden gösteriyor. Laboratuvarda ya da kısıtlı koşullarda yapılan denemeler çoğu zaman doğal davranışı tam yansıtmaz. Uzun süreli GPS kayıtları ise kuşların serbest uçuşunda ortaya çıkan ince etkileri görmeyi sağlıyor.

Bulgu, hayvan yönelimini anlamak için de önemli bir ipucu veriyor. Kuşlar yalnızca tek bir yöntemle yön bulmuyor. Güneşin yanı sıra manyetik alan, koku ve çevredeki işaretler de devreye girebiliyor. Güneş pusulasındaki küçük hataların bile izlenebilmesi, bu yöntemin yön bulma sistemindeki payını daha net değerlendirmeye olanak tanıyor. Ayrıca insanlarda bilinen bir olgunun, yani iç saat ile dış zaman arasındaki uyumsuzluğun, doğadaki hayvanlarda da gerçek sonuçlar doğurduğunu hatırlatıyor.

Türkiye açısından

Araştırma Birleşik Krallık kolonilerindeki kuşlar üzerinde yapıldı ve Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmiyor. Yine de Akdeniz havzasında, İstanbul Boğazı'nda sık görülen yelkovan kuşları aynı cinsin akraba türleri. Bu çalışmanın sonuçlarının onlar için de geçerli olup olmadığı bilinmiyor, o yüzden doğrudan bir genelleme yapmak doğru olmaz. Ancak güneşe dayalı yön bulmanın iç saatle ilişkisi, farklı göçmen kuş türlerinin nasıl yön bulduğunu merak eden araştırmacılara yeni bir bakış açısı sunuyor.

Türkiye, göç yolları üzerindeki konumu nedeniyle kuş izleme çalışmaları için önemli bir ülke. Küçük vericilerle yapılan uzun soluklu takip projeleri, bu tür ince davranış ayrıntılarını ortaya çıkarabiliyor. Yelkovanlardan elde edilen bulgular, benzer yöntemlerle başka türlerde de aynı etkinin aranması için bir örnek oluşturuyor.