Dönen iri gözler ve bir uçurtma: Cornwall'da deniz kuşu yan avı üçte iki azaldı
Cornwall açıklarında balıkçı ağlarının başına konan dönen gözlü şamandıra ve yırtıcı kuş biçimli uçurtma, dalgıç deniz kuşlarının ağa takılma riskini %59 ve %71 düşürdü. Peki kuşlar bu oyunu ne kadar yiyor?
Cornwall açıklarında, uzatma ağının ucuna bağlı sarı bir şamandıranın üzerinde ince bir çubuk duruyor. Çubuğun tepesindeki alüminyum kanatlar rüzgârla dönüyor; kanatlara basılmış bir çift iri göz, her dönüşte büyüyüp küçülüyor. Suya dalmak üzere olan bir deniz kuşu için bu manzara, üstüne doğru hızla gelen bir yırtıcıya benziyor. Aygıtın adı Looming Eye Buoy — “yaklaşan gözler şamandırası”. Kısaca: denizin korkuluğu.
Exeter Üniversitesi araştırmacılarının Conservation Letters dergisinde yayımladığı bir çalışma, bu basit düzeneğin sanıldığından çok daha iyi çalıştığını gösteriyor. İki yıl süren saha denemesinde şamandıra, dalgıç deniz kuşlarının ağa takılma riskini %59 düşürdü. Yanında denenen ve aslında tarlalar için satılan, yırtıcı kuş biçimli bir uçurtma ise riski %71 azalttı. Exeter'in duyurusunda bu, kabaca “üçte iki azalma” olarak özetleniyor.
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Rakamın neden önemli olduğunu anlamak için sorunun boyutuna bakmak gerekiyor: Exeter'in bültenine göre Avrupa'da her yıl yaklaşık 95 bin dalgıç deniz kuşu uzatma ağlarında boğuluyor. RSPB'nin aynı konudaki sayfası dünya ölçeğinde yılda yaklaşık 400 bin deniz kuşundan söz ediyor. Bunlar ağa kasten yakalanmış hayvanlar değil; balıkçının hedefi bambaşka.
“Yan av” nedir?
Yan av (İngilizcesi bycatch), bir av aracının hedeflediği türün dışında kalan her şeyin ağa takılması demek. Uzatma ağı — balıkçılığın dilinde fanyalı ya da sade uzatma ağı — su kütlesi içinde neredeyse görünmeyen, dikey bir perde gibi durur. Hedef balık yüzerken ağ gözüne sıkışır. Sorun, aynı su sütununda avlanan başka canlıların da bu perdeyi görmemesi: yunuslar, deniz kaplumbağaları ve dalarak beslenen kuşlar.
Bu yazının konusu olan iki tür, Türkçede deniz kuzgunu ya da dalgıç kuş adıyla bilinen alkagiller ailesinden: Uria aalge (kalın gagalı deniz kuzgunu) ve Alca torda. İkisi de uçmak için değil dalmak için tasarlanmış gibidir; balık peşinde onlarca metre derine inerler. Ağ da tam oradadır. Ciğerlerindeki hava bitince kuş yüzeye çıkamaz. British Trust for Ornithology'nin tür sayfasına göre Alca torda küresel IUCN listesinde “tehdide yakın” kategorisinde.
Korkuluk neden işe yarıyor: “looming” uyaranı
Şamandıranın arkasındaki fikir, hayvan davranışında iyi bilinen bir refleksten geliyor. Görüş alanında hızla büyüyen bir nesne, beyinde “bu bana çarpacak” hesabını tetikler; buna looming uyaranı deniyor. Sinekten insana kadar pek çok canlıda bu refleks otomatiktir — öğrenilmesi gerekmez. Kanatlar döndükçe gözler büyüyüp küçüldüğü için, kuş sabit bir resme değil yaklaşan bir şeye bakıyormuş gibi olur.
Aygıtı ilk ölçen çalışma, Rouxel ve arkadaşlarının 2021'de Royal Society Open Science'ta yayımladığı makale. Estonya'nın Saaremaa Adası yakınındaki Küdema Körfezi'nde, 2020 Şubat-Nisan arasında yapılan sayımlarda şamandıranın 50 metrelik yarıçapı içinde telkuyruk ördeği (Clangula hyemalis) sayısı yaklaşık %20-30 düşmüştü. Yani düzenek kuşu uzak tutuyordu; soru etkinin ne kadar süreceğiydi.
Cornwall denemesi: kamera balıkçının teknesinde
Cornwall çalışmasını ayıran şey, kuş sayımı değil doğrudan yan avı ölçmesi. Aygıtı geliştiren Devon merkezli Fishtek Marine ile RSPB, iki yıl boyunca 10 Cornwall balıkçısıyla çalıştı; teknelere kamera takıldı ve ağdan ne çıktığı kayda alındı. Veriyi Exeter Üniversitesi çözümledi.
| Aygıt | Yakalanma riskindeki azalma |
|---|---|
| Yaklaşan gözler şamandırası (LEB) | %59 |
| Yırtıcı kuş biçimli uçurtma (“scarybird”) | %71 |
Çalışmanın belki daha kullanışlı ikinci bulgusu şu: Cornwall'da yan av yılın tamamına yayılmıyor, kış aylarında ve belirli noktalarda yoğunlaşıyor. Bu da önlemin her ağa, her gün takılmasını gereksiz kılıyor. Fishtek Marine'in kıdemli balıkçılık bilimcisi Tom Hooper'ın Exeter duyurusundaki ifadesiyle, zaman ve mekân örüntüsü bilindiğinde “caydırma çabası yönlendirilmiş ve verimli” olabiliyor.
Çalışmanın baş yazarı Tom Horton aynı duyuruda şöyle diyor: “Bu çalışma, basit ve kullanışlı caydırıcıların uzatma ağı balıkçılığında deniz kuşu yan avını önemli ölçüde azaltabileceğine dair bugüne kadarki en güçlü kanıtlardan bazılarını sunuyor.” RSPB'nin yan av programı yöneticisi Yann Rouxel ise on yılı aşkın araştırmanın “gerçek dünyada uygulamaya doğru” ilerlemesinden memnun olduğunu söylüyor. Denemeye katılan Mousehole'lu balıkçı Micky Bacon'ın gerekçesi daha yalın: deniz onun iş yeri, bu yüzden böyle projelerde balıkçının da bulunmasını önemli buluyor.
Bulgunun sınırı: kuşlar oyunu çözüyor
Burada durmak haksızlık olur, çünkü aynı aygıtın başka denizlerde başarısız olduğu ölçülmüş durumu var.
Danimarka Teknik Üniversitesi'nden Gildas Glemarec'in ekibi, Korsør açıklarında “Bobby” adını verdikleri bir şamandırayı 46 gün boyunca izledi. Kuşlar başta uzak durdu; yaklaşık 23 gün sonra aygıtın zararsız olduğunu anladılar. Buna alışma (habituasyon) deniyor: tekrar eden ve hiçbir sonucu olmayan bir uyaran, bir süre sonra görmezden gelinir. Sürüde cesur bireylerin diğerlerine örnek olması süreci hızlandırıyor.
İzlanda'daki deneme ise daha net bir hayır verdi. Rouxel, Arnardóttir ve Oppel'in 2023'te Royal Society Open Science'ta yayımladığı çalışmada, deniz salyangozu balığı (lumpfish) ağlarında 61 donanımlı ve 875 kontrol takımı karşılaştırıldı; şamandıralı ve şamandırasız ağların yan av oranı arasında anlamlı fark bulunamadı. Orada belirleyici olan aygıt değil su derinliğiydi: yazarlar, ağ atmayı yaklaşık 50 metreden derin sulara sınırlamanın kuş ölümlerini neredeyse sıfıra indirebileceğini, balık verimini ise koruyabileceğini savunuyor.
Yani Cornwall sonucu bir balıkçılık türü, bir bölge ve iki kuş türü için geçerli. Hangi sularda, hangi kuşla, ne kadar süre işe yarayacağı aygıtın kendisinden çok kuşun davranışına ve ağın nereye atıldığına bağlı. Caydırıcıların tek çözüm sayılmaması gerektiği bu yüzden önemli; masada derinlik sınırı, mevsimsel ve bölgesel kapatmalar, ağın suda kalma süresinin ve saatinin değiştirilmesi, yüksek kontrastlı paneller ve LED aydınlatma gibi başka seçenekler de var.
Türkiye kıyıları: önce ölçmek gerekiyor
Türkiye'de bu tartışmanın bir adım gerisindeyiz, çünkü ölçüm yok. Conservation Leadership Programme'ın 2015'te desteklediği bir projenin tanıtım metni durumu açıkça yazıyor: balıkçılarla yapılan görüşmelerden küçük ölçekli balıkçılığın deniz kuşu yakaladığı biliniyor, ama ölüm düzeylerine ilişkin veri yok. Proje, Türkiye'de ilk yan av verisini toplamak için başlatılmıştı.
Aynı metin, konunun neden Türkiye'yi doğrudan ilgilendirdiğini de anlatıyor: yelkovan (Puffinus yelkouan) küresel ölçekte tehdit altındaki bir tür ve tahmini nüfusun neredeyse tamamı üreme döneminden önce Marmara ile Ege'den geçiyor. İstanbul Boğazı'nda sürüler hâlinde süzülen o kuşlar, dünyadaki tüm yelkovanların çoğunluğu demek. Dolayısıyla Cornwall'da ölçülen sorun, sayıları bilinmediği için Türkiye'de sorun sayılmıyor olabilir.
Sırada ne var
Cornwall sonucu, yan avı azaltmanın pahalı teknolojiye değil doğru yere konmuş basit bir nesneye bağlı olabileceğini gösteriyor — tarlalardaki korkuluk fikrinin denize taşınması. Ama korkuluğun tarladaki kaderi de bilinir: kuşlar bir süre sonra üstüne tüner. Açık soru şu: dönen gözler Cornwall'da iki yıl boyunca etkisini koruduysa, Danimarka'da neden 23 günde tükendi? Yanıt kuş türünde mi, ağın derinliğinde mi, yoksa aygıtın tek yerde ne kadar kaldığında mı? Caydırıcıların yaygın kullanıma geçmesi büyük olasılıkla bu ayrımı netleştirmeye bağlı.
Fotoğraf: Hobbyfotowiki, CC0, Wikimedia Commons
