Baldwin'in yazarlık dersi: yetenek önemsiz, asıl olan dayanıklılık

Söyleşinin bugün hâlâ okunmasının sebebi şu: yazma tavsiyeleri genelde teknik olur — kaç kelime, hangi saat, kaç taslak. Baldwin'in söyledikleri teknik değil, ahlaki. Zanaatı bir beceri değil, bir dürüstlük sınavı olarak tarif ediyor.

Baldwin kimdi

2 Ağustos 1924'te Harlem'de doğdu. Bir vaizin evinde, dokuz kardeşin en büyüğü olarak büyüdü; kendisi de ergenliğinde kürsüye çıktı, sonra bıraktı. 11 Kasım 1948'de, cebinde kırk dolarla Paris'e gitti. Elgrably'ye bu kararı şöyle anlattı: “Fransa'yı seçmek gibi bir şey değildi — Amerika'dan çıkmak konusuydu. Fransa'da bana ne olacağını bilmiyordum ama New York'ta ne olacağını biliyordum.”

Paris yıllarında ilk iki romanını yazdı: Go Tell It on the Mountain (1953) ve Giovanni'nin Odası (1956). Arada en çok okunan deneme kitabı Notes of a Native Son (1955) çıktı. 1957'de New York'a döndü; 1962'de Bir Başka Ülke, 1963'te The Fire Next Time yayımlandı. 1 Aralık 1987'de St. Paul de Vence'te öldü. Yani konuştuğu şey bir kuramcının yazma kuramı değil; kırk yıl boyunca hem roman hem deneme yazmış birinin kendi tutanağı.

“Yetenek önemsiz”

Baldwin'in en sert cümlesi burada. Yazarı yapan şeyin ne olduğu sorulduğunda yeteneği doğrudan bir kenara koydu: “Yetenek önemsiz. Bir sürü yetenekli enkaz tanıyorum. Yeteneğin ötesinde hep aynı kelimeler var: disiplin, sevgi, şans; ama hepsinden çok dayanıklılık.”

“Yetenekli enkaz” ifadesi, Baldwin'in gözlemini özetliyor: başlayan çok, bitiren az. Yazmaya başlatan şeyi de romantize etmedi — ilham değil, rahatsızlık: “Seni rahatsız eden ve peşini bırakmayan bir şey. İşin ıstırabı bu. Bu kitabı yap, ya da öl.”

Genç yazarlara verdiği öğüt de aynı ölçüde kesti: “Yazar olacaksan seni durdurmak için söyleyebileceğim hiçbir şey yok; yazar olmayacaksan söyleyeceğim hiçbir şey sana yardım etmez.” Baldwin'e göre başlangıçta gerçekten ihtiyaç duyulan tek şey, “çabanın gerçek olduğunu sana bildirecek biri”.

Bilmek istemediğini bulmak

Baldwin'in dürüstlük anlayışı, “okura yalan söylememek”ten daha dar ve daha zor bir şey: kendine yalan söylememek. Yazmanın işlevini bilgi aktarmak değil, bilgiyi açığa çıkarmak olarak tanımladı: “Yazarken, bilmediğin bir şeyi bulmaya çalışıyorsun. Benim için yazmanın bütün dili, bilmek istemediğin şeyi, öğrenmek istemediğin şeyi bulmaktır.”

Bu yüzden onun için yeniden yazma aşaması, cümleleri güzelleştirme işi değildi. Elgrably'ye “yeniden yazmak çok acı verici” dedi ve sebebini açıkladı: “Dünyadaki en zor şey sadeliktir. Ve aynı zamanda en korkutucu şey.” Korkutucu olmasının nedeni de şuydu: “Bütün kılıklarından sıyrılmak zorundasın — bazılarının var olduğunu bile bilmiyordun.”

Hedefi tek bir imgeye indirdi, bugün en çok alıntılanan cümlesi bu: “Kemik kadar temiz bir cümle yazmak istiyorsun. Amaç bu.” Kendi ilk taslaklarının “fazla yazılmış” olduğunu, bu yüzden yeniden yazmanın büyük bölümünün “temizlik” olduğunu söyledi.

“Tren burada duruyor”

Baldwin bir kitabın bitmesini bir tamamlanma olarak değil, bir inme anı olarak anlattı: “Bir romanı bitirdiğinde bu şu demek: 'Tren burada duruyor, burada inmen gerekiyor.' İstediğin kitabı asla elde edemezsin; elde ettiğin kitaba razı olursun.”

Bu, zanaat tavsiyelerinin en az tekrarlananı, belki de en kullanışlısı. Baldwin mükemmelliği hedef olarak reddediyor ama gevşekliği de savunmuyor; bitirmeyi bir karar olarak tanımlıyor. Metin kendi kendine “tamam” demiyor — yazar iniyor.

Mesafe: Paris'ten İstanbul'a

Baldwin'in “yalnızlık” dediği şey yalnız bir oda değildi; çoğu zaman yabancı bir ülkeydi. Paris'ten sonra ikinci sığınağı İstanbul oldu ve bu dönem Türkiye'de Baldwin'in yazarlığına dair en ilginç kaydı bırakıyor. Baldwin, 1957'de New York'ta Actors Studio'da tanıştığı oyuncu Engin Cezzar'ın çağrısıyla Ekim 1961'de İstanbul'a geldi. Cezzar ile Gülriz Sururi'nin Taksim'deki evinde kendisine ayrılan odada, geldikten iki ay içinde Bir Başka Ülke romanını bitirdi. Sonraki yıllarda Boğaz kıyısında, Ahmed Vefik Paşa'dan kalma kırmızı ahşap bir yalıda ve Rumeli Hisarı yakınında bir evde kaldı.

23 Aralık 1969'da, Kanadalı oyun yazarı John Herbert'in Fortune and Men's Eyes adlı oyununu Gülriz Sururi–Engin Cezzar Tiyatrosu için sahneye koydu. Türkçe adı, bir atasözünü tersine çeviriyordu: “Düşenin dostu olmaz” yerine Düşenin Dostu. Baldwin'in tek yönetmenlik denemesiydi ve Anadolu turnesine çıktı. Michigan Üniversitesi'nden Magdalena Zaborowska'nın Duke University Press'ten çıkan James Baldwin's Turkish Decade (2009) kitabı bu on yılı, Cezzar ve Sururi dahil çevresindeki Türk sanatçılarla yaptığı görüşmelere dayanarak anlatıyor. TRT World'ün Baldwin dosyasında aktarılan cümleler bu dönemin tonunu veriyor: “İstanbul'da özgür hissediyorum” ve “Türkiye hayatımı kurtardı!”

Fotoğrafçı ve yönetmen Sedat Pakay'ın 1970'te İstanbul'da çektiği, 1973'te gösterime giren James Baldwin: From Another Place adlı 12 dakikalık kısa film, Baldwin'i bu şehirde yazarken ve yürürken gösteriyor. Filmde Baldwin'in anlattığı şeylerin arasında, başka bir ülkede olmanın insanı kendi alışkanlıklarını yeniden gözden geçirmeye zorlaması da var. Film Yale Film Arşivi tarafından restore edildi.

Açık soru

Baldwin'in listesindeki dört kelimeden üçü — disiplin, dayanıklılık, sadelik — çalışılabilir şeyler. Dördüncüsü, şans, değil. Kendisinin de ilk iki romanını kendi ülkesinin dışında, borç para ve ödünç odalarda yazdığını hatırlamak gerekiyor: “mesafe” dediği şey bir yöntem değil, bir imkândı.

Açık kalan konu da bu. Baldwin yazmayı “bilmek istemediğini bulmak” olarak tanımlarken, bunu yapabilmek için bir tür korunak gerektiğini de ima ediyordu: geceler, yabancı bir şehir, kapısı kapanan bir oda. Bugün o korunağın karşılığı ne? Baldwin'in söyleşide buna cevabı yok; sadece kendi çözümünü anlatıyor. Geri kalanını okur hesaplıyor.

Fotoğraf: Carl Van Vechten, Public domain, Wikimedia Commons