Bin yıl önce Georgia'da çikolata: Etowah çömleklerinde kakao DNA'sı

Makalenin yazar listesi işin neden bu kadar beklediğini de anlatıyor. Sorumlu yazar Adam King Güney Carolina Üniversitesi'nden, Terry G. Powis Kennesaw State Üniversitesi'nden, Claire Lanaud ise Fransa'daki CIRAD'ın kakao genetiği ekibinden. Aynı isimlerin bir bölümü 2018'de Ekvador'un yukarı Amazon bölgesindeki Santa Ana-La Florida alanında 5.300 yıllık kakao kullanımını belgeleyen çalışmada da vardı. Yani Amazon için geliştirilen antik DNA aleti, bu kez Kuzey Amerika'nın doğusuna getirildi.

Etowah neresi, o çömlek neden önemli

Etowah, bugün Cartersville yakınında 54 dönümlük (yaklaşık 22 hektar) bir alan. Üç büyük platform höyüğü, üç küçük höyüğü ve manyetometre taramalarında görülen yaklaşık 140 yapı izi var. En büyüğü olan A Höyüğü 19 metre yüksekliğinde ve tabanı üç dönümü kaplıyor. Yerleşim 1000 ile 1550 yılları arasında üç ayrı dönemde kullanıldı; en kalabalık olduğu çağ 1325-1375 civarı. Çevresinde yer yer üç metre derinliğe inen bir hendek dolaşıyordu.

Kakao DNA'sı veren parçalar bu parlak dönemden değil, iki yüzyıl öncesinden geliyor. Etowah'ın ilk platform höyüğünü yaptığı 11. ve 12. yüzyıl bağlamından, yani şehrin kuruluş evresinden. Arkeologların "şölen kalıntısı" diye okuduğu o yoğun kemik ve çömlek yığını, topluluğu bir araya getiren ortak yemeklerin izi sayılıyor. King ve arkadaşlarının yorumu şu: kakao, Mississippian uygarlığının olgun hâline sonradan eklenen lüks bir ithal mal değil, başlangıcında bulunan bir şey olabilir.

Tarihleme doğrudan radyokarbon ölçümünden değil, tabaka ve buluntu bağlamından geliyor — bunu makale de açıkça söylüyor.

Teobromin tuzağı: araştırmacı kendi sonucunu çürütüyor

Bu çalışmanın en ilginç tarafı, aynı ekibin dokuz yıl önceki kararını geri almasıdır. Kakao kalıntısı aramanın klasik yolu kimyadan geçer: çömleğin gözeneklerine sinmiş metilksantin alkaloitleri aranır. Teobromin, kafein, teofilin, paraksantin. Uzun süre teofilinin kakaoya özgü olduğu düşünüldü; bir çömlekte teobromin artı teofilin bulunca "burada kakao içilmiş" demek mümkün görünüyordu.

King ve arkadaşlarının 2017'deki çalışması bu varsayımı bozdu. Güneydoğu Amerika'da bol yetişen ve yerli halkların "black drink" denen tören içeceğini yaptığı Ilex vomitoria, yani yaupon çobanpüskülü, teobromin ve kafeinin yanında teofilin de içeriyordu. Bu, kimyasal imzayı tek başına işe yaramaz hâle getirdi: Etowah'ta bulunan alkaloitler kakaodan da gelebilirdi, dere kenarında yetişen bir çalıdan da. O gün ekip en tutumlu açıklamayı seçti ve kalıntıların yaupon kaynaklı olduğunu savundu. Mantıklıydı: yaupon yerel, kakao 2.000 kilometre uzaktaydı.

DNA bu ikilemi aşıyor, çünkü alkaloit molekülü iki bitkide aynı ama genom aynı değil. Makalenin ifadesiyle, kimyasal yöntem "kakaoyu yaupon içeren bir içecekten ayırt edemez; arkeogenomik bunu değiştirme potansiyeli taşıyor."

Rakamlar: 31 parçadan 2'si

Bulgunun büyüklüğünü doğru anlamak için sayılara bakmak gerekiyor. Aşağıdaki değerler PLOS ONE makalesindendir.

Yani 502,9 milyon okumadan geriye kakaoya ait 30 dizi kaldı. Antik DNA çalışmalarında bu oran olağandışı değil — eski DNA kırık, az ve toprak kökenli DNA denizinde boğulmuş hâldedir — ama sonucun ne kadar ince bir ipliğe bağlı olduğunu da gösteriyor.

Bu DNA gerçekten eski mi?

Antik DNA iddiasının ilk sınavı, dizinin dün mü yoksa bin yıl önce mi oraya geldiğidir. Ekip iki ölçüt kullandı. Birincisi parça boyu: zaman geçtikçe DNA sarmalı kırılır, kısalır. MapDamage yazılımıyla bakıldığında Etowah örneklerinde yalnız kısa parçalar görülüyor, ortalama 84 baz çifti. İkincisi PCR davranışı: uzun bölgeleri (543 baz çifti) çoğaltmaya çalıştıklarında sinyal zayıflıyor, kısa bölgelerde (100 ve 290 baz çifti) güçlü kalıyor. Karşılaştırma için kullanılan modern kakao çeşitleri Criollo ve Amelonado'da ise her uzunluk eşit çoğalıyor. Bu asimetri, eski ve kırılmış DNA'nın tipik parmak izi.

Laboratuvar tarafı da ayrı bir titizlik gerektirdi. Çıkarım Paris'teki Muséum National d'Histoire Naturelle bünyesindeki P2GM laboratuvarında yapıldı: HEPA süzgeçli pozitif basınçlı hava, tezgâhlara her gün morötesi ışın, arkeolojik örneklerle birlikte işlenen boş kontroller. Boş kontrollerin hiçbirinde kakao dizisi çıkmadı.

Kakao nereden geldi? Burada cevap yok

Ekip kakaoya özgü dizilerden tek nükleotit farkları (SNP) çıkardı: örnek 3'te 20, örnek 25'te 18 tane. 11 genetik grubu temsil eden 76 modern kakao örneğiyle karşılaştırıldığında örnek 3 Amelonado grubuna, örnek 25 Curaray grubuna yakın düştü; ikisinde de ikinci sırada Marañon vardı. Bunlar Güney Amerika kökenli gruplar, ama hepsi Kolomb öncesinde Orta Amerika'ya da taşınmıştı — dolayısıyla "şu bölgeden geldi" demek mümkün değil. Makale de 18-20 SNP'nin kesin köken tayini için yeterli olmadığını, sonucun "doğrulanması gereken ön bulgu" olduğunu yazıyor.

Mezoamerika arka planı şöyle: kakao orada yüzyıllardır tören ve statü içeceğiydi, çekirdeği yer yer değişim aracı olarak kullanıldı, elit sofralarının ve ritüellerin merkezinde durdu. Kuzeye uzanan ilk kanıt 2009'da geldi: Patricia Crown ve Jeffrey Hurst, PNAS'ta yayımladıkları çalışmada New Mexico'daki Chaco Kanyonu'nun Pueblo Bonito yerleşmesinde, neredeyse yalnız orada görülen silindir kaplarda teobromin buldular ve bunu MS 1000-1125 aralığına yerleştirdiler. Chaco'ya tropik Orta Amerika'dan bakır çıngıraklar, mozaik kakma işleri ve kırmızı ara papağanları da gelmişti; bir ağ olduğu belliydi. Etowah bulgusu, aynı yüzyıllarda kıtanın öbür ucunda benzer bir şeyin olabileceğini söylüyor. Ama Etowah ile Meksika ya da Amerikan Güneybatısı arasında doğrudan bir bağ, şimdilik arkeolojik olarak gösterilmiş değil.

Bulgunun sınırı — makalenin kendi uyarıları

Çalışma sonuçlarını olağandışı bir dürüstlükle sınırlandırıyor. Başlıca çekinceler şunlar:

• İki kap az. Yazarlar bunu kabul ediyor; dayanak olarak 21 parçanın en az iki alkaloit taşıdığını hatırlatıyorlar.
• Gömüldükten sonra bulaşma. Parçalar bir şölen çukurundan geliyor. Kakao DNA'sı çukurdaki başka bir kaptan ya da atıktan bu parçalara geçmiş olabilir. Makalenin cümlesi net: "Örneklediğimiz kapların gerçekten kakao taşıdığından emin olamayız."
• Modern çikolata bulaşması. En çarpıcı uyarı bu. Parçalar 1950'lerden beri kazıldı, yıkandı, torbadan kutuya, kutudan poşete aktarıldı. Yazarlar "kazı sırasında, yıkama sırasında ya da taşınırken arkeologların çömleğe çikolata bulaştırmış olması mümkündür" diyor ve altmış yıllık bu geçmiş yüzünden modern çikolatanın hiç karışmadığından emin olunamayacağını belirtiyor. DNA'nın kısa ve hasarlı olması bu riski azaltıyor, ama sıfırlamıyor.
• Bitkinin kendisi yok. Etowah'ta kakao çekirdeği ya da başka korunmuş kakao parçası bulunmadı.
• Rota bilinmiyor. Kakaonun hangi yolu izlediği, çekirdek olarak mı yoksa hazır içecek olarak mı taşındığı açık değil.

Asıl konu bir araştırma tarihi hesaplaşması

Makalenin en az kimya kadar ilginç bir bölümü, sorunun neden uzun süre sorulmadığını anlatıyor. Mississippian araştırmalarının erken döneminde bu kültürlerin karmaşıklığını Orta Amerika bağlantılarıyla açıklamak yaygındı. Bu çizgi iki nedenle terk edildi: kanıt yoktu ve ima ettiği şey rahatsız ediciydi — Doğu Ormanları'nın yerli halkları karmaşık bir uygarlık kurmaya kendi başına yetemezmiş gibi okunuyordu. Yazarlar bu terk edişin haklı tarafını koruyup, bağlantı sorusunu yeniden açmayı öneriyor: uzak mesafeli alışveriş, bir uygarlığı ithal etmek değildir.

Nitekim Kuzey Amerika içindeki ağların varlığı tartışmasız. Etowah'ta bulunan ünlü Rogan levhaları — bakır üzerine kabartma şahin dansçı figürleri — 13. yüzyılda, 800 kilometre uzaktaki Cahokia'da yapıldığı düşünülüyor. Caddo bölgesiyle Güneybatı arasında turkuaz, obsidyen ve çömlek biçimlerinin dolaştığı da 800-1600 aralığı için belgelenmiş durumda. Soru kıtada uzun mesafeli taşımanın olup olmadığı değil; tropik bir ağacın ürününün bu ağların neresine kadar girdiği.

Sırada ne var

Yazarların kendi işaret ettiği açık uç şu: eğer kakao Etowah'a bin yıl önce ulaştıysa, daha önce "yaupon" diye kapatılmış kalıntıların bir kısmı da yeniden bakılmayı bekliyor. Adı geçen ilk adres Cahokia. Bunun için yeni kazılara gerek yok — müze depolarında duran çömlek parçalarına bakmak yeterli. Ama o depolara bakmanın bedeli de bu çalışmada görülüyor: eski kazıların kayıtsız saklama koşulları, bugünün en hassas yöntemini kendi gürültüsüyle boğabiliyor. Etowah'ın iki parçasını kesinleştirecek şey, büyük ihtimalle bu kez baştan antik DNA için toplanmış yeni örnekler olacak.

Fotoğraf: Thomson200, CC0, Wikimedia Commons