Birini sevdiğini nereden bilirsin? Nussbaum'un acıdan geçen yanıtı

Verdiği yanıt rahatsız edicidir, çünkü hiçbir şey vaat etmez: o bilgiye ancak kaybederek varırsın, vardığında da bilgi tamamlanmamıştır.

Soru neden bu kadar zor

Çünkü aşk, kendimiz hakkında en çok yalan söylediğimiz alan. Nussbaum, kitabın adını taşıyan bölümde şöyle yazıyor: "Aşk konusunda kendimizi kandırırız — kimi; nasıl; ne zaman; ve sevip sevmediğimiz konusunda. Kendimizi kandırışlarımızı keşfedip düzeltiriz de." Ardından soruyu gerçek biçimine sokuyor: "Kalbin hâline dair anlatılardan hangileri güvenilir olanlar, hangileri kendini kandıran kurmacalar?"

Ve hemen bir parantez açıyor — yazının en sinsi cümlesi burada: "Peki burada bir ölçüt aramak ne anlama gelir? Bu talebin kendisi bir kendini kandırma aracı olamaz mı?" Yani sorunun kurtarıcısı sandığımız şey, yani kalbimizi nesnel bir terazide tartma isteği, bizzat kaçışın bir biçimi olabilir.

"Kalbin bilgisi kalpten gelmek zorundadır"

Nussbaum'un Proust'tan çıkardığı tez tam da bu: duyguya dair bilgi, duygunun dışından elde edilemez. Kendi cümlesiyle: "Proust bize, bu durumda ihtiyaç duyduğumuz kalp bilgisinin bize psikoloji bilimleri tarafından ya da aklın herhangi bir bilimsel kullanımı tarafından verilemeyeceğini söylüyor. Kalbin bilgisi kalpten gelmek zorundadır — acılarından ve özlemlerinden, duygusal tepkilerinden gelmek ve onların içinde olmak zorundadır."

Bu, "duygularına güven" türünden bir öğüt değil. Daha sert bir iddia: duygu burada bilginin aracı değil, bilginin taşıyıcısı. Bir rengi anlatarak değil görerek bilmen gibi.

Platon'dan beri süren alışkanlık: aşkı ölçmek

Batı felsefesinde aşk ile bilgi uzun zamandır aynı cümlede geçer, ama tuhaf bir hiyerarşiyle. Platon'un Şölen'inde bilge Diotima, sevmeyi bir merdiven olarak anlatır: tek bir güzel bedene duyulan arzudan başlarsın, oradan bedenlerin güzelliğine, ruhların güzelliğine, yasalara, bilgilere ve sonunda "güzelliğin kendisine" tırmanırsın. Aşk bu kurguda bir bilgi yoludur — ama yolun sonunda sevdiğin kişi geride kalır. Sevgili, merdivenin basamağıdır.

Bu gelenekte arzu, akıl tarafından yönetilebilir bir şeydir; çünkü iyiler birbirine çevrilebilir, aynı ölçeğe vurulabilir sayılır. Nussbaum'un aynı kitaptaki bir başka bölümünün adı bile tartışmanın yerini gösteriyor: "Plato on Commensurability and Desire" — Platon'da ölçülebilirlik ve arzu. Ölçülebilirlik (commensurability), iki şeyin ortak bir birimle karşılaştırılabilmesi demek; kalbe uygulandığında "bu kaybı şu kadar başka iyilikle telafi edebilirim" cümlesine dönüşür.

Burada bir ayrımı koymak gerekiyor: "Platon'dan Locke'a uzanan rasyonalizm geleneği" formülü, kitabı aktaran yazar Maria Popova'nın çerçevesi; Nussbaum'un alıntılanan cümlesi değil. Nussbaum'un metninde hedef daha dar ve daha somut — Marcel'in kendi aklı.

Alışkanlık: kendini kandırmanın en sessiz biçimi

Nussbaum'a göre Marcel'in yanılgısı bir hesap hatası değil, bir savunma düzeneği. Yazdığı gibi: "Kaybın şoku ve beraberinde kabaran acı, ona kuramlarının kendini kandıran birer akla uydurma olduğunu gösterir — yalnızca durumu hakkında yanlış oldukları için değil, Proust'un bütün insan hayatında çok derinde bulduğu, kırılganlıklarını yadsıma ve kapatma tepkisinin hem belirtileri hem suç ortakları oldukları için."

Bu tepkinin baş aracı da şaşırtıcı biçimde sıradan bir şey: alışkanlık. Nussbaum, alışkanlığın "ihtiyacı gizleyerek, tikelliği gizleyerek, dünyanın acı veren bütün özelliklerini gizleyerek" kırılganlığın acısını katlanılır kıldığını söylüyor; bizi o özelliklere yalnızca alıştırır, "etkilerine karşı ölü" hâle getirir. Sonuç tek cümlede: "Marcel, Albertine'e âşık olmadığı sonucuna varabildi, kısmen ona alışmış olduğu için."

Nussbaum'un burada Proust'tan devşirdiği imge çok iyi: aklın serinkanlı incelemesi, kalbe "kakılmış o önemsiz yüzü" yerinden oynatmaya güçsüzdür. Ve en kritik ayrımı yapamaz — alışkanlığın yüzü ile kalbin gerçek yüzü arasındaki ayrımı.

Kalbin fayda-maliyet hesabı neden çuvallar

Nussbaum, akla kalan tek karşılaştırma biçimini "kalbin fayda-maliyet analizi" diye adlandırıyor ve niye işlemediğini açıklıyor: "Fayda-maliyet analizi, kişinin kendini rahatlatma, bütün kayıpların yeterli miktarda başka bir şeyle karşılanabileceğini varsayarak kendini kontrolde tutma yoludur. Bu taktik, aşkın tanınmasına — hatta aşkın kendisine — karşı çalışır."

Yani "onu unutmak için başka şeylerle meşgul oldum" cümlesi, bir iyileşme raporu değil, bir gizleme raporudur. Nussbaum aklın bu ürünlerine "sözde hakikatler" diyor.

Katalepsis: Zenon'un sıktığı yumruk

Nussbaum'un hakikat ölçütü için kullandığı terim Antik Yunan'dan geliyor: katalepsis. Kendi tanımıyla "hiçbir şeyin bizi yerinden oynatamayacağı bir kesinlik ve güven hâli". Kelime katalambanein fiilinden, yani "kavramak, sıkıca tutmak" fiilinden türüyor.

Terimin kaynağı Stoa okulu. Kurucusu Kıbrıslı Zenon (MÖ 334-262) bunu öğrencilerine elini kullanarak anlatırmış; Cicero'nun aktardığı sahne şöyledir: Zenon avucunu parmakları açık uzatır, "görsel izlenim böyledir" der; parmaklarını biraz kapatır, "onay böyledir"; parmaklarını sıkıca birleştirip yumruk yapar, "kavrayış işte budur" (katalepsis); sonra sol elini sağ yumruğuna götürüp sıkıca kavrar ve "bilgi de böyledir" der. Açık avuçtan kenetlenmiş iki ele uzanan bu dört adım, Stoa'nın bilgi basamaklarıdır.

Küçük bir düzeltme gerekiyor: Popova'nın yazısında Zenon "Sokrates öncesi" filozof olarak anılıyor. Kataleptik izlenim kavramı Sokrates öncesine değil, Sokrates'ten yaklaşık yüz yıl sonra kurulan Stoa okuluna ait; Sokrates öncesi Zenon, paradokslarıyla bilinen Elealı Zenon'dur. Aynı adın iki sahibi var.

Nussbaum'un hamlesi ise şu: Stoacıların duyulara yüklediği bu sarsılmaz kavrayışı duyguya devrediyor. Bir izlenimin "gerçeğin kendisinden" geldiğinin kanıtı, davetsiz gelmesi, çok tikel olması, yoğunluğu ve acı vermesidir. Çünkü bizim birincil amacımız kendimizi rahatlatmaktır; acı veren şey, demek ki rahatlatma ve gizleme düzeneklerinden kaçmış, "durumumuzun gizlenmemiş gerçek doğasından" gelmiştir.

Acı, bilginin yolu değil bilginin kendisi

Buraya kadarı güçlü bir kanıt kuramı. Nussbaum bir adım daha atıyor ve benzetmeyi sıkı sıkıya izlersek nereye varacağımızı gösteriyor: Stoacı için kataleptik izlenim bilgiye giden yol değildir, bilginin kendisidir. O hâlde:

"Acının kendisi bir kendini bilme parçasıdır. Bir kaybı ıstırapla karşılarken, aşkımızı kavrıyoruz. Aşk, izlenimin işaret ettiği, bizim hakkımızdaki ayrı bir olgu değildir; izlenim aşkı, onu kurarak açığa çıkarır. Aşk, kalpte keşfedilmeyi bekleyen bir yapı değildir; acı deneyimlerinde cisimleşir, onlardan yapılır."

Bunun ağırlığını kaçırmamak lazım. "Onu kaybedince sevdiğimi anladım" cümlesi, gizli bir gerçeğin nihayet görünmesi değil; Nussbaum'un okumasında o sevginin gerçekleşme anı. Aynı sayfalarda daha da sert bir sonuç çıkarıyor: aşkın başarıyla yadsınması, aşkın geçici olarak sönmesi ve ölmesidir — kendini kandırma, kendini gerçekten değiştirmeye yaklaşabilir. Marcel bir uçurumun kıyısındaydı ve kendi akılcılığına güvenle kapatılmış sanıyordu.

Kıskançlık çıkmazı: ötekini bilebilir miyiz

Kayıp Zamanın İzinde'nin Albertine bölümleri, edebiyatın en sabırlı kıskançlık incelemesidir: anlatıcı sevgilisinin nerede olduğunu, kiminle konuştuğunu, geçmişini bilmek için yıllarını verir. Ama Nussbaum'un dikkat çektiği şey bu arayışın yönüdür. Marcel'in kendi aşkını kabul etmesi için Albertine'in katılımına ihtiyacı yoktur; işlem baştan sona tek kişilik yapılabilir. Nussbaum soruyu şöyle koyuyor: "Marcel'in duyduğu şey kendisindeki bir boşluk ya da eksik, açık bir yara, kalbine inen bir darbe, içindeki bir cehennem. Bütün bunlar gerçekten Albertine sevgisi mi?"

Proust'un kendi vardığı sonuç acımasızdır — Nussbaum bu cümleyi romandan aktarıyor: "Aşkımın, ona duyulan bir aşktan çok içimdeki bir aşk olduğunu anladım… Varlıkların talihsizliği, bizim için kendi zihnimizin içeriğine ayrılmış kullanışlı vitrinlerden başka bir şey olmamalarıdır."

Nussbaum burada durmuyor; bu sonucu da bir savunma sayıyor. Ötekine geçirgenliğini yadsıyıp aşkı kendinle kurulan tuhaf bir ilişkiye çevirmek, kendine yeterlilik yanılsamasını acıya karşı bir siper olarak kullanmaktır. Aşkın asıl niteliğine onun verdiği ad ise bunun tam tersi: "tehlikeli açıklık".

Deniz yaratığı denizi bilemez

Kitabın bu bölümünün vardığı yer, bir çözüm değil bir sınır. Nussbaum, Proust'un nihai açığa çıkarmasını şöyle özetliyor: "Aşk… ruhumuzun kalıcı bir yapısal özelliğidir." Dikkat: biraz önce aşkın "keşfedilmeyi bekleyen bir yapı olmadığını" söylemişti. Metin bu gerilimi kapatmıyor, taşıyor.

Ve son cümleler şöyle: "Aşk ile onun yadsınması, acı ile acının yadsınması arasındaki gidiş gelişler… insan kalbinin en temel ve en yaygın yapısal özelliğini oluşturur. Acı içindeyken yalnızca acıyı biliriz… Ama bu demektir ki aşkın içindeyken de aşkın tam bilgisine henüz sahip değiliz — çünkü onun sınırlarını ve hudutlarını kavramıyoruz. Deniz yaratıklarının denizi, hem denizi hem karayı görebilen ve ikisinde de yaşayabilen, birinin öbürünü nasıl sınırladığını fark eden bir yaratığın bildiği gibi bildiği söylenemez."

Nussbaum'un argümanının ucu burada bağlanıyor: acı sana aşkını gösterir, ama aşkın içindeyken aşkın ne olduğunu göremezsin, çünkü nerede bittiğini göremezsin. Kitabı aktaran Popova buna "kalbin hakikatine dair bir tür tamamlanamazlık teoremi" diyor — ödünç alınmış bir ad; Kurt Gödel'in 1931'deki teoremleri, yeterince güçlü bir matematik sisteminin kendi içinden kanıtlanamayan doğru önermeler barındırdığını gösteriyordu. Benzetme Popova'nın, Nussbaum'un değil; ama iyi bir benzetme: kalp de kendi doğruluğunu kendi içinden kanıtlayamıyor.

Künye ve Türkçe durumu

Love's Knowledge, Oxford University Press, 1990 (ciltsiz baskı 1992), 432 sayfa. İçindekiler listesine göre bir giriş yazısı ve on dört deneme var; yukarıdaki alıntıların geldiği bölüm, kitaba adını veren on birinci bölüm "Love's Knowledge". Nussbaum bu kitapta çalıştığı duygu kuramını on yıl sonra Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions (2001) adlı kapsamlı kitapta geliştirdi.

Nussbaum'un Türkçeye çevrilmiş kitapları var — örneğin Yapabilirlikler Yaratmak (İletişim) ve Her Şey Çıkar İçin mi? (Sander) — ama taradığım Türkçe kitap kataloglarında Love's Knowledge'ın bir çevirisine rastlamadım. Türkçede konu başlıca akademik dergi makalelerinde geçiyor; bu da kitabın en ilginç bölümünün Türkçe okurla hâlâ pek karşılaşmadığı anlamına geliyor.

Açık soru

Nussbaum'un ölçütünün bedeli şudur: eğer bir aşkı yalnızca onu kaybetme acısı kanıtlıyorsa, kaybetmemiş biri neyi bilir? Daha sıkıştırıcı biçimi: huzurlu, alışkanlıklara yerleşmiş, acısız bir birliktelikte — Nussbaum'un alışkanlık tarifine göre tam da gizlemenin en iyi çalıştığı yerde — insan sevdiğini nereden bilecek? Yoksa o kesinliği hiç aramamak, sevmenin kendisinin bir parçası mı?

Fotoğraf: Sally Ryan, photographer, www.sallyryanphoto.com, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons