Redon'un tuvalleri yüz yıl sonra indirildi, arkadaki duvardan ressamın eskizleri çıktı

Narbonne yakınlarındaki Fontfroide Manastırı'nın kütüphanesinde bu yaz, bir iskelenin tepesinde yavaş ve sıralı bir iş yapıldı. Önce tavan hizasındaki korniş indirildi, sonra yan çerçeve parçaları çıkarıldı; ardından Odilon Redon'un 1911'den beri yerinden hiç oynamamış tuvalleri tek tek duvardan ayrıldı. Tuvaller kalkınca açığa çıkan taş yüzeyde kimsenin beklemediği bir şey duruyordu: Redon'un elinden çıkmış, renkli figürlerle dolu eskizler.

Bulgu küçük görünebilir, ama sembolizmin en kendine özgü ressamlarından birinin en iddialı işine nasıl hazırlandığını gösteren nadir bir iz. ARTnews'in yazdığına göre ne Redon ne de onu bu işe davet eden koleksiyoncu Gustave Fayet, mektuplarında bu çizimlerden söz etmişti; varlıklarından kimsenin haberi yoktu. Üstelik görünür kalacakları süre kısa: tuvaller Mart ayında yerine dönünce eskizler yeniden kapanacak.

Bir bağcının manastırı, bir ressamın kütüphanesi

Fontfroide, 1093'te kurulup 12. yüzyılın ortasında Sistersiyen tarikatına bağlanan bir manastır. Keşişler Fransız Devrimi sırasında, 1791'de dağıtıldı; 20. yüzyılın başında dinî toplulukları hedef alan yasalarla yapı yeniden boşaldı. 1908'de Languedoc'un varlıklı bağcı ailelerinden gelen Gustave Fayet manastırı satın aldı. Fayet; Gauguin, Van Gogh, Cézanne ve Redon gibi dönemin öncü ressamlarını toplayan büyük bir koleksiyoncuydu. ARTnews'e göre zamanla Redon'un yaklaşık 300 eserine sahip olmuştu.

Fayet kütüphanenin süslemesini dostu Redon'a ısmarladı. Fransa'nın ulusal miras envanteri POP'taki kayda göre ressam üç eseri 1910'da Paris'teki atölyesinde, tuval üzerine yağlıboyayla yaptı; 1911'de yerine takılmalarını bizzat izledi. Karşılıklı iki duvarda yaklaşık 2 metre yüksekliğinde, 6,5 metre genişliğinde Le Jour (Gün) ve La Nuit (Gece) duruyor; ikisi de ortada büyük, iki yanda küçük birer panodan oluşuyor. Gün, Fayet'nin bahçeye yerleştirdiği bir Apollon arabası heykelinden yola çıkıyor. Gece'de ise Fayet ailesi ve piyanist Ricardo Viñes de içinde olmak üzere Fontfroide çevresinden otuz kadar kişinin portresi var. Kapının üstündeki küçük Le Silence (Sessizlik), parmağını dudağına götürmüş tek bir yüzü gösteriyor. Üçlü, 2022'de tarihî taşınır eser olarak koruma altına alındı.

Neden kazınmadı da indirildi?

Bazı haberlerde bu eserlere "duvar resmi" dendiği için akla İtalyan restorasyon okulunun bilinen yöntemleri gelebilir. Gerçek fresk, yani yaş sıvaya işlenmiş boya, duvarın bir parçasıdır. Onu yerinden almak için ya yüzeye yapıştırılan bezle yalnız boya katmanı sıyrılır (strappo) ya da boya, altındaki sıvayla birlikte kesilip ayrılır (stacco). Fontfroide'de buna gerek yoktu: Redon'un resimleri tuvale yapılmış, ahşap gerdirme çerçevelere oturtulmuş ve kütüphanenin doğramasına gömülmüştü. İş duvarı kesmek değil, bir yapbozu doğru sırayla çözmekti.

Resim restoratörü Guillaume Benard-Tertrais, France 3 Occitanie'ye sökümün bir sırası olduğunu anlattı: önce üst korniş, sonra yan çerçeve parçaları indirildi; ekip, önce ortadaki resmin, ardından yan panoların alınması gerektiğini çözdü. Eskizler de bu sayede, üstlerini yüz yıldan uzun süre örten tuvalin arkasında el değmeden kalmıştı.

France 3 Occitanie kanalının yayımladığı görüntüde söküm ve duvardaki eskizler görülüyor:

Duvarda ne var?

AFP'nin aktardığına göre eskizlerde orta çağ havası taşıyan figürler var ve bunların bir kısmı bitmiş tuvallerde de karşımıza çıkıyor. Gustave Fayet'nin soyundan gelen, Fayet adını taşıyan sanat müzesi derneğinin başkanı Barthélémy d'Andoque de Sériège, La Nuit indirildiğinde iki yanda "eskizden de öte, gerçek bir çalışma" bulduklarını söyledi. France 3'e "büyük bir heyecan" duyduğunu anlatan d'Andoque, bunun hem sanat tarihi için bir keşif olduğunu hem de Redon'un bu işe duvarda önceden denemeler yapacak kadar emek verdiğini gösterdiğini ekledi.

Manastırın yöneticisi Alexandre d'Andoque de Sériège'in ARTnews'e anlattıkları başka ayrıntılar içeriyor. Ona göre duvardaki figürler panolardakilerden daha renkli; biçim tipik Redon, ama renk tercihi değil. Panolarda iri ve baskın duran iki kadın figürü, Madeleine ve Simone, duvarda yalnızca 30-35 santimetre boyunda.

Ne zaman, ne için çizildi?

Kesin yanıt yok. Redon Fontfroide'ye ilk kez Ekim 1908'de geldi, Mart 1910'da da on gün kaldı. ARTnews'e göre kütüphanenin onarımı o sırada bitmişti; 70 yaşındaki ressam ışığı ve duvarın ölçüsünü yerinde görebiliyordu. Alexandre d'Andoque eskizlerin bu ziyarette yapıldığından "yüzde 99 emin" olduklarını söylüyor.

Amaç konusunda ise Fayet ailesinden iki isim bile farklı düşünüyor. Barthélémy d'Andoque, AFP'ye Redon'un başta bütün eseri taşın üzerine yapmaya karar verip vermediğinin bilinmediğini söyledi. Alexandre d'Andoque ise kütüphanede bir freskin Redon'un orada çok uzun kalmasını gerektireceğini, bunun bedenen de çok yorucu bir iş olacağını hatırlatıyor ve "Bence bu gerçekten eğlencesine yapılmış bir resim" diyor. Kaynaklar benzerlik konusunda da tam örtüşmüyor: France 3 eskizlerin tuvallere "tuhaf biçimde benzediğini" yazarken ARTnews bitmiş eserlerden ayrıldıklarını vurguluyor.

Altı aylık pencere

Duvar, yüz yılı karanlıkta geçirmenin bedelini hafif ödemiş. Restoratör Aurélie Terral-Dreano, France 3'e boya katmanının çok küçük birkaç noktada zeminden hafifçe kalktığını, bozulmanın önüne geçmek için bu noktaların yerinde yeniden sabitlenmesi gerektiğini anlattı.

Tuvaller şu an Paris'te. Fondation Louis Vuitton'daki "Gustave Fayet, koleksiyoncu-yaratıcı" sergisi 9 Ekim 2026'da açıldı ve 8 Mart 2027'ye kadar sürecek. Alexandre d'Andoque'a göre bu, eserlerin manastırdan ilk ve son çıkışı; Redon'un süsleme panoları arasında hâlâ yapıldığı yerde duran tek örnek de bunlar. Sergi bitip tuvaller yerlerine dönünce eskizler yeniden örtülecek; Redon'un taşa bıraktığı prova, Fontfroide ziyaretçilerine yalnız birkaç ay açık. Duvar kapanmadan önce eskizlerin nasıl belgeleneceği ve araştırmacıların bu provadan Redon'un çalışma yöntemine dair ne çıkaracağı ise şimdilik açık soru.

Fotoğraf: Daniel VILLAFRUELA., CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons