Gutenberg'den 78 yıl önce: Kore'nin metal harfli kitabı Jikji Paris'te

Neden önemli? Çünkü matbaanın hikâyesi genellikle 1450'lerde Mainz'de başlatılır ve oradan Avrupa'ya, oradan dünyaya yayılır. Jikji, o hikâyenin yanlış olduğunu değil, eksik olduğunu gösteriyor: aynı teknik fikir, Doğu Asya'da bir buçuk asır önce çalışır hâldeydi. Asıl merak edilmesi gereken de bu noktada başlıyor — teknoloji oradaysa, neden Kore'de bir baskı devrimi olmadı?

Kitapta ne yazıyor

Tam adı Baegun hwasang chorok buljo jikji simche yojeol. Kabaca "Büyük Budist Ustaların Zen Öğretileri Derlemesi" diye çevriliyor. Derleyen kişi, Goryeo Hanedanı'nın son döneminde yaşamış Seon (Zen) ustası Baegun. Kitap özgün bir telif değil, bir antoloji: ustanın seçtiği sözler, öğütler, kısa öyküler. Baegun'un ölümünden sonra öğrencileri Seokchan ve Daljam, hocalarının derlemesini bastırdı.

Yani ortada bir devlet projesi ya da saray siparişi yok. Taşra bir tapınakta, bir hocanın anısına yapılmış görece mütevazı bir baskı. Dünyanın en eski metal harfli kitabı olma unvanının bu kadar sıradan bir amaçtan doğmuş olması, hikâyenin en şaşırtıcı tarafı.

Tablodaki veriler Fransa Milli Kütüphanesi ve UNESCO Dünya Belleği kayıtlarından.

180 franka satılan bir cilt

Jikji'nin Paris'e gidişi, 19. yüzyıl sonunun diplomatik koleksiyonculuğunun tipik bir örneği. Fransa'nın Seul'deki ilk konsolosu Victor Collin de Plancy, görev yıllarında Kore'de kitap topladı; Jikji'nin ikinci cildi de bu koleksiyona girdi ve Fransa'ya taşındı.

Koleksiyon 1911'de el değiştirdi. Kitabı, dönemin tanınmış mücevher ustası ve koleksiyoncusu Henri Vever satın aldı — bedeli 180 frank. Vever kitabı vasiyetiyle Fransa Milli Kütüphanesi'ne bıraktı; kütüphanenin kendi anlatımına göre bağış 1950'de yapıldı, cilt 1952'de kuruma ulaştı.

Ve orada, otuz yıla yakın süre, ne olduğu tam anlaşılmadan durdu.

Kasa katındaki cildi kim tanıdı

1967'de Fransa Milli Kütüphanesi'nde özel araştırmacı olarak çalışmaya başlayan Koreli tarihçi Park Byeong-seon (1927-2011), kurumdaki Kore ile ilgili malzemeyi tasnif ediyordu. 1972'de bu ciltteki basım kaydını okudu ve ne olduğunu fark etti: son sayfada kitabın 1377'de, metal harflerle basıldığı açıkça yazılıydı.

Aynı yıl kitap, Paris'teki Uluslararası Kitap Yılı sergisinde gösterildi. Uzmanların önüne çıkan cilt, o tarihten sonra "dünyanın en eski metal harfli kitabı" olarak anılmaya başlandı. Park Byeong-seon'un kütüphanedeki keşifleri Jikji ile sınırlı kalmadı; 1975'te Joseon dönemine ait saray kayıtlarından oluşan bir başka koleksiyonu da tespit etti ve bunların Kore'ye dönmesi için yıllarca uğraştı. Kayıtların 75 cildi, yenilenebilir bir ödünç düzenlemesiyle 2011'de Kore'ye gönderildi — Park'ın öldüğü yıl.

Kitabın hangi tapınakta basıldığı da uzun süre yalnız metnin kendi beyanına dayanıyordu. Cheongju Üniversitesi'nin 1985'te Uncheon-dong'daki Heungdeok Tapınağı yerinde yaptığı kazı, adı geçen tapınağın yerini doğruladı.

Asıl soru: teknoloji vardı da neden yayılmadı

Jikji'yi "ilk" yapan şey, aslında biraz da tesadüf. Kore kayıtlarında ondan daha eski metal harfli baskılardan söz ediliyor; UNESCO kaydı bile bunu not düşüyor: eski Kore kitaplarında daha erken metal harf baskıları anılsa da, elde bulunan en eski somut kanıt Jikji. Baskı tarihi derlemelerinde sıkça geçen örnek, 1234 dolayında metal harfle basıldığı söylenen Sangjeong Gogeum Yemun adlı tören kitabı. Ama o kitap bugün ortada yok. Jikji'nin unvanı, daha eski olmasından değil, hayatta kalmasından geliyor.

Bu da asıl bilmeceyi keskinleştiriyor. Kore'de metal harf en az 13. yüzyıldan beri biliniyorsa, hareketli harf fikri daha da geriye, 11. yüzyıl Çin'ine uzanıyorsa, neden Doğu Asya'da Avrupa'dakine benzer bir kitap patlaması yaşanmadı?

Baskı tarihçilerinin öne sürdüğü açıklamalar üç başlıkta toplanıyor:

• Harf sayısı. Avrupa'da bir matbaacının kasasında birkaç düzine farklı harf vardır; onları çoğaltıp dizersiniz. Çince karakterle yazan bir matbaacının ise binlerce farklı karakteri dökmesi, sonra da her sayfa için doğru karakteri o yığının içinden bulması gerekir. Dizgi, işin kazancını yiyen bir yüke dönüşür.
• Tahta kalıbın rekabeti. Aynı kitabı defalarca basacaksanız, sayfayı tek parça tahtaya oyup o kalıbı saklamak hareketli harften ucuzdur. Doğu Asya'da yüzyıllardır oturmuş bir tahta baskı geleneği vardı ve küçük tirajlarda hareketli harfi ekonomik olarak yenmeye devam etti.
• Tekel. Kore'de metal harfli baskı esas olarak saray dökümhanesinde gelişti. Kral Taejong'un 1403'te kurdurduğu döküm atölyesi büyük bir harf stoku üretti, ama üretim ticarete açılmadı; basılan kitaplar dar bir memur ve soylu çevresine gitti. Avrupa'da matbaacılar müşteri arayan esnaftı; Kore'de baskı, devletin kendi işiydi.

Buna bir de zamanlama sorunu ekleniyor: Korece'yi kendi alfabesiyle yazmayı mümkün kılan Hangul 1443'te geliştirildi. Yani "az sayıda işaretle her şeyi yazma" imkânı, metal harf teknolojisinden iki yüzyıl sonra geldi — üstelik uzun süre bilgin sınıfınca ciddiye alınmadı. Teknik çözüm ile ona en çok yarayacak yazı sistemi aynı odada buluşamadı.

Bu açıklamaların hepsi yorum; hiçbiri deneyle sınanabilir değil ve tarihçiler ağırlıkları konusunda anlaşmış değil. Ama ortak imâları şu: bir teknolojinin var olması, dünyayı değiştirmesine yetmiyor. Gutenberg'i ayıran şey metal harfi "bulmak" değil, onu ucuz kâğıt, yağlı mürekkep, pres makinesi ve kitap satmak isteyen bir esnaf sınıfıyla aynı anda bir araya getirebilmekti.

Şimdi herkesin ekranında

Jikji'nin tek nüshası 2023 baharında, yarım asır aradan sonra Paris'te yeniden halka gösterildi; Fransa Milli Kütüphanesi'ndeki baskı tarihi sergisi 12 Nisan - 16 Temmuz 2023 arasında açık kaldı. Bunun dışında cilt, ışığa ve neme duyarlı olduğu için kasada tutuluyor.

Onun yerine geçen şey dijital nüsha. Kitabın tamamı, kütüphanenin Gallica arşivinde sayfa sayfa taranmış hâlde ücretsiz erişime açık; yakınlaştırabiliyor, sayfaları indirebiliyorsunuz. 1377'de bir tapınakta basılan, sonra bir konsolosun sandığında Avrupa'ya giden, bir mücevherci koleksiyonunda yıllar geçiren ve bir kütüphane kasasında unutulan kitap artık teknik olarak herkesin masasında.

Geriye iki açık soru kalıyor. Birincisi arkeolojik: metal harfle basılan birinci cilt nerede? Bugüne kadar tek bir nüshası çıkmadı; Jikji'nin tam hâlini yalnız 1378'de yapılan tahta baskı sürümlerinden biliyoruz. İkincisi diplomatik: Kore'deki kurumlar kitabın anavatanına dönmesini istiyor, Fransa Milli Kütüphanesi ise eserin tek bir ülkeye değil ortak insanlık mirasına ait olduğu görüşünde. İki taraf da pozisyonunu yıllardır değiştirmiş değil.

UNESCO 2004'te, Jikji'nin sicile girişini anmak için iki yılda bir verilen bir ödül kurdu: belgesel mirasın korunmasına ve erişilebilir kılınmasına katkıda bulunan kişi ve kurumlara 30 bin dolar. Ödülün adı Jikji — kitabın kendisi hâlâ Paris'te.

Fotoğraf: Authored by Baegun Hwaseng (1289-1374), a master of Seon Buddhism in Korea, and published by his students, Seokchan and Daljam in 1377., Public domain, Wikimedia Commons