Kültür bakışı şekillendiriyor mu? Sudan'daki göz izleme çalışması Nubya duvar resimlerinde fark buldu

Bir resme baktığımızda gözümüzün nereye gittiği yalnızca resmin kendisine bağlı olmayabilir. Sudan'ın kuzeyinde, Nil kıyısındaki terk edilmiş Old Dongola yerleşiminde yürütülen bir araştırma, kültürel geçmişin görsel dikkati nasıl yönlendirdiğini ortaya koymaya çalıştı. Psikologlar, bilişsel bilimciler, arkeologlar ve miras yöneticilerinden oluşan Avrupalı ve Sudanlı ekip, ortaçağ duvar resimlerine bakan insanların bakışlarını izledi ve iki grup arasında belirgin farklar buldu.

Çölün altında kalan bir krallığın izleri

Bugün ıssız görünen Old Dongola, Orta Çağ'da Makuria Krallığı'nın başkentiydi. Krallık, altıncı yüzyılda Hristiyanlığı benimsemişti. Krallığın yıkılışının üzerinden yaklaşık yedi yüzyıl geçmiş olsa da çok sayıda ortaçağ yapısı çölün altında ayakta kalmayı başardı. Bunların arasında kilise ve manastır kalıntıları da var. Duvarlarda başmelekleri, İncil sahnelerini, yerel hükümdarları ve devlet ileri gelenlerini gösteren resimler hâlâ görülebiliyor.

Bu resimler daha önce de incelendi. Ancak çoğu çalışma, ortaçağ Nubyalıların dinî yaşamını, siyasetini ve sanatını anlamaya odaklanmıştı. Bu kez ekip farklı bir soru sordu: Geldiğimiz kültür, bu resimlere nasıl baktığımızı etkiliyor mu?

Laboratuvar yerine manastır

Göz izleme yöntemi, kültürler arası algı farklarını incelemek için uzun süredir kullanılıyor. Ancak bu çalışmaların çoğu laboratuvar ortamında yapıldı. Bu araştırmada ise sanatın özgün tarihî bağlamı içinde nasıl algılandığına bakılmak istendi. Bu yüzden “laboratuvar”, Old Dongola'daki Kom H manastırı oldu. Araştırmayı yürüten ekipte Marwa Satti, Mohammed Hassan Siedahmed ve Tobiasz Trawinski de yer aldı.

Katılımcılar alana davet edildi ve özel gözlükler taktı. Bu gözlüklerde bakış yönünü kaydeden küçük kameralar vardı. Gözlükler, katılımcının üzerinde taşıdığı küçük bir bilgisayara bağlıydı. Böylece gözlerin nereye baktığı, ne kadar süre durduğu ve hangi sırayla ilerlediği haritalanabildi.

Batılılar yüzlere, Sudanlılar ayrıntılara

Bulgulara göre iki grup, resimlerdeki belirli unsurlara dikkatini farklı biçimde yöneltti. Batılı katılımcılar önce insan figürlerine, özellikle yüzlere ve bedenlere odaklandı. Nesneler, giysiler ya da semboller gibi nitelikleri daha sonra incelediler. Sudanlı katılımcılar ise ilk olarak bu tür niteliklere baktı. Yüzlere ve çevredeki bağlama sonradan daha fazla yöneldiler. Araştırmacılar bunu, resimlere daha geniş bir açıdan bakıldığının işareti olarak yorumluyor.

Katılımcılar kimlerdi?

Çalışmaya Old Dongola çevresinde yaşayan 48 Sudanlı ile Batı kültürel geçmişinden gelen 19 kişi katıldı. Çoğu için bu, manastıra ilk ziyaretti. Yaşları 18 ile 68 arasında değişiyordu ve çoğunun Hristiyan Nubya sanatı bilgisi sınırlı ya da orta düzeydeydi. Yine de Batılı grupta yüksek öğrenim görmüş ve miras alanında geçmişi olan kişiler daha fazlaydı. Bu fark, sonuçları yorumlarken akılda tutulması gereken bir ayrıntı.

Arka plan

İnsan gözü parlaklık, renk yoğunluğu ve yönelim farklarına duyarlıdır; bu özellikler bakışı kendiliğinden yönlendirebilir. Ancak psikoloji çalışmaları, kişisel özelliklerin, deneyimlerin, hedeflerin ve kültürel geçmişin de görsel sahneleri nasıl taradığımızı etkilediğini düşündürüyor. Daha önceki bir kültürler arası göz izleme çalışmasında, Amerikalı katılımcıların gökyüzündeki uçak gibi odak nesneye daha çok baktığı, Çinli katılımcıların ise bağlama ve geniş tabloya daha fazla dikkat ettiği görülmüştü. Bu durum, bireyci kültürlerin bireye, toplulukçu kültürlerin ise geniş gruba daha fazla vurgu yapabilmesiyle ilişkilendirilebiliyor.

Bilgi de bakışı değiştirebilir. Kültürel birikim bazı unsurları daha tanıdık, çekici ya da anlamlı kılabilir. Dinî bilgi, sembolleri tanımayı ve anlamlarını çözmeyi kolaylaştırarak dinî bir resimde nerelere bakılacağını etkileyebilir. Old Dongola bu nedenle uygun bir alan: Hem yerel topluluklar hem de Batılı ziyaretçiler için önemli ve iki grup yalnızca kültürel olarak değil, Hristiyanlığa aşinalık bakımından da farklı olabiliyor.

Neden önemli?

Araştırmacılar bu tür çalışmaların kültürel mirasın tanıtımında daha uyumlu yaklaşımlar geliştirmeye yardımcı olabileceğini düşünüyor. Müze rehberliği, bilgilendirme panoları ya da ziyaretçi anlatıları, herkesin resme aynı yerden başlamadığı varsayımıyla tasarlanırsa farklı kültürlerden gelen kişilere daha iyi hitap edebilir.

Bulgular ayrıca sanat izlemenin evrensel bir tek yolu olmadığını hatırlatıyor. Aynı duvar resmi, kimin baktığına göre farklı ayrıntılardan okunmaya başlayabilir. Yine de katılımcı sayısının ve eğitim düzeyinin gruplar arasında dengeli olmaması nedeniyle, sonuçlar kesin bir kültür hükmü olarak değil, ilgi çekici bir eğilim olarak okunmalı.