Kaliforniya kumsalında kayıtlardaki ilk deniz kaplumbağası yuvası

Yuvayı yapan hayvan bir zeytuni deniz kaplumbağası — bilim dilindeki adıyla Lepidochelys olivacea, İngilizcede "olive ridley". NOAA'nın tür dosyasına göre erişkinleri yaklaşık 60-75 santimetre kabuk uzunluğuna ve 45 kilograma kadar ulaşıyor; esas olarak Pasifik, Hint ve Atlas okyanuslarının tropik sularında yaşıyor. ABD'nin Nesli Tehlike Altındaki Türler Yasası kapsamında Meksika'nın Pasifik kıyısındaki üreme toplulukları "nesli tehlikede", diğer bütün topluluklar "tehdit altında" olarak listeleniyor.

Üç gün sonra, birkaç kilometre güneyde bir yuva daha

Olay tek seferlik kalmadı. 19 Eylül'de, ilk noktadan birkaç kilometre güneyde, Huntington Beach İskelesi yakınında ikinci bir kaplumbağa yuvalarken görüldü. Yetkililer bunun ayrı bir hayvan mı, yoksa aynı dişinin ikinci denemesi mi olduğunu henüz ayırt edebilmiş değil. Ayrım önemsiz değil: NOAA'ya göre zeytuni kaplumbağa dişileri her yıl üreyip bir mevsim içinde bir ila üç kez yumurta bırakabiliyor, yani iki yuvanın tek hayvana ait olması pekâlâ mümkün.

Her iki yuva da çitle çevrildi ve kumsala gelenlerden uzak durmaları istendi. Yuvalardaki yumurta sayısı açıklanmadı; tür geneli için NOAA'nın verdiği rakam kuluçka başına yaklaşık 100 yumurta. NOAA Fisheries, "Yerel, eyalet ve federal ortaklardan oluşan ekibimiz yuva alanlarını, tipik olarak 45-60 gün süren kuluçka dönemi boyunca izleyecek" açıklamasını yaptı.

ABD'li yayıncı ABC7'nin yayımladığı görüntüde kaplumbağanın kumdaki izleri ve çevrelenen yuva alanı görülüyor.

Neden burası, neden şimdi?

En dürüst cevap: kesin olarak bilinmiyor. Yuvaların yakınındaki Aquarium of the Pacific, kendi duyurusunda kaplumbağaların neden Güney Kaliforniya kumsallarını seçtiğinin bilinmediğini, bunun tür açısından ve yerel kaplumbağa yönetimi açısından tarihî bir değişime işaret ettiğini yazdı. Kurum olası etkenleri şöyle sıraladı: bölgeye gelen El Niño, kısa süre önce geçen tropik fırtına, türün yayılış alanının genişlemesi ya da yön bulmada yapılmış bir hata.

Bu dördü birbirinin alternatifi değil, üst üste binen ihtimaller. El Niño, Pasifik'in doğusunda yüzey suyunu normalin üzerine çıkaran tekrarlayan bir okyanus-atmosfer döngüsü; ılık su, tropik bir türün kuzeye doğru daha rahat yol almasını sağlıyor. Fırtına ise ayrı bir mekanizma: hayvanı doğrudan alışılmadık bir enlemde bırakabiliyor. "Navigasyon hatası" da gerçek bir olasılık; on binlerce kilometre yol yapan bir hayvanın rotasından sapması sıra dışı sayılmaz.

Aquarium of the Pacific'in başkanı ve genel müdürü Jeff Flocken, duyuruda şunu söyledi: "Hayvanlar doğal dünyalarındaki değişimlere beklenmedik yollarla uyum sağlarken, insanların da uyum sağlaması ve nesli tehlikede ya da tehdit altındaki türlere bir şans tanımak için onlara yer açması gerekecek."

Kumun sıcaklığı yavruların cinsiyetini belirliyor

Bir yuvanın nereye kurulduğu, deniz kaplumbağalarında beklenenden çok daha derin bir sonuç doğuruyor. NOAA'nın zeytuni kaplumbağa bilim sayfasındaki ifadeyle: "Yavruların cinsiyeti, kuluçkanın ikinci üçte birlik döneminde kumun sıcaklığı tarafından belirlenir." Yani bu türlerde cinsiyeti kromozomlar değil, yumurtanın gömüldüğü kumun sıcaklığı tayin ediyor. Buna sıcaklığa bağlı cinsiyet tayini deniyor: sıcak kum dişi, serin kum erkek üretiyor.

İşin hassas yanı, eşiğin ne kadar dar olması. Blechschmidt, Wittmann ve Blüml'ün 2020'de Genes dergisinde yayımlanan çalışmasına göre, yavruların %95'inin dişi çıktığı sıcaklık ile %5'inin dişi çıktığı sıcaklık arasındaki aralık yalnızca 2,6 santigrat derece. Aynı çalışmanın ifadesiyle, denge sıcaklığının sadece 1 derece üzerinde yavruların %80'i dişi oluyor. Bir kumsalın birkaç derece ısınması, o kumsaldan çıkan bir kuşağın cinsiyet dağılımını baştan yazabiliyor.

Bunun ikinci yüzü de var: NOAA, yüksek kum sıcaklıklarının yalnız cinsiyet oranını değiştirmekle kalmayıp yumurtalar için öldürücü de olabileceğini belirtiyor. Yani "kuzeye kayma" tek başına iyi haber değil; serin kumsalların erkek üretme işlevi de var.

Kaliforniya'da zaten yerleşik kaplumbağalar yaşıyor

Burada sık karıştırılan bir ayrım var: beslenme alanı ile yuvalama alanı aynı şey değil. Güney Kaliforniya yıllardır deniz kaplumbağası barındırıyor — ama yuvalamayan, yalnızca orada yaşayan kaplumbağalar.

NOAA'nın Güneybatı Balıkçılık Bilim Merkezi (SWFSC) araştırmacıları San Diego Körfezi'ndeki yeşil deniz kaplumbağalarını yirmi yılı aşkın süredir izliyor. Kurumun verdiği bilgiye göre körfezde yılına göre değişmekle birlikte yaklaşık 60 kaplumbağa yaşıyor ve bu hayvanlar Meksika'daki yuvalama kumsallarından, özellikle Playa Colola'dan geliyor. Playa Colola'nın kendisi bir toparlanma hikâyesi: 1980'lerin ortasında yılda yaklaşık 250 yuvalayan dişi sayılırken, 2015'te tek bir gecede 1.000'in üzerinde dişi kumsala çıkmış.

San Diego Körfezi aynı zamanda sıcaklığın ne yaptığını gösteren doğal bir deney alanı olmuş. 1960-2009 arasında çalışan bir elektrik santralinin körfeze verdiği ılık su, buradaki yeşil kaplumbağaların tür için kaydedilmiş en hızlı büyüme oranlarından birine ulaşmasına yol açmış. Aquarium of the Pacific ise Orange ve Los Angeles bölgelerinin sınırındaki San Gabriel Nehri'nde yerleşik bir yeşil kaplumbağa topluluğu bulunduğunu hatırlatıyor — yani yeni yuvaların kurulduğu kıyı, kaplumbağalara zaten yabancı değil.

Akdeniz'in öbür ucunda: Türkiye kıyıları

Deniz kaplumbağalarının kumsal sıcaklığına bağımlılığı Türkiye için soyut bir konu değil, çünkü Akdeniz'in yeşil deniz kaplumbağası nüfusu büyük ölçüde Türkiye kıyılarına bağlı.

Yılmaz, Oruç ve Türkozan'ın 2022'de Zoological Studies dergisinde yayımladığı, Akyatan kumsalında on üreme mevsimini (2012-2021) kapsayan çalışmaya göre Akdeniz'de yeşil kaplumbağa yuvalaması yalnızca birkaç ülkenin kıyılarıyla sınırlı ve toplam yuvalama etkinliğinin neredeyse %99'u Türkiye ile Kıbrıs'ta gerçekleşiyor. Tek başına Adana'daki Akyatan kumsalı, Akdeniz'deki toplam yeşil kaplumbağa yuvalamasının %17,5-23,4'ünü, Türkiye kıyılarındaki yuvalamanınsa %27,4-37,6'sını oluşturuyor. Aynı çalışmada Akyatan'da yıllık ortalama 387 yuva sayılmış, kuluçka başına ortalama yumurta sayısı 112 bulunmuş.

Dalyan'daki Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi'nin (DEKAMER) derlediği kumsal listesine göre Türkiye'nin Akdeniz kıyısında Ekincik, Dalyan, Patara, Çıralı, Belek, Anamur, Göksu Deltası, Akyatan, Yumurtalık ve Samandağ gibi yirmiyi aşkın yuvalama kumsalı bulunuyor. Merkezin verdiği toplu rakam, yaklaşık 180 kilometrelik kumsalda bir mevsimde 1.300-2.710 Caretta caretta ve 700-1.150 Chelonia mydas yuvası. Kaliforniya'da tek bir yuvanın haber olduğu bir haftada, Türkiye kıyılarında binlerce yuva rutin biçimde sayılıyor — ve aynı sıcaklık-cinsiyet denklemi orada da işliyor.

Tek bir yuva bir eğilim değildir

Buradaki en büyük yorum tuzağı, iki yuvadan bir gidişat çıkarmak. Elimizde bir mevsimde, birbirine yakın iki noktada, muhtemelen bir ya da iki hayvanın yaptığı yuva var. Aquarium of the Pacific'in kendisi bile nedenler arasında "yön bulma hatasını" saymış durumda. Bilim açısından bir yuvalama alanının kuzeye kaydığını söylemek için yıllara yayılan, tekrarlanan ve başarıyla yavru veren yuvalama gerekir. Tek bir kuluçka bunu sağlamaz.

Öte yandan bu yuvalar "önemsiz" de değil. Bir türün daha önce hiç denemediği bir enlemde üremeye kalkışması, kayıt tutmaya başlandığından beri ilk kez oluyorsa, kayda değer bir bilgidir — en azından bundan sonra o kıyıda ne aranacağını değiştirir.

Cevabın bir kısmı önümüzdeki haftalarda gelecek. Kuluçka 45-60 gün sürüyorsa, kasım başında bu yuvalardan yavru çıkıp çıkmadığı belli olacak. Asıl uzun soru ise şu: eğer yavrular denize ulaşırsa ve yıllar sonra üremek için doğdukları kıyıya dönerlerse, Kaliforniya kumsalları bir gün gerçekten yuvalama alanı listesine girer mi — yoksa bu iki yuva, kayıtlarda tek satırlık bir merak olarak mı kalır?

Fotoğraf: Eder Omar Campos González, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons