Seneca'nın 13. mektubu: kaygı üzerine söylediği, sanılandan farklı

Elimizdeki 124 mektup, son üç yılın işi

Lucius Annaeus Seneca bugünkü İspanya'da, Corduba'da MÖ 1 dolaylarında doğdu, MS 65'te öldü. Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin Seneca maddesine göre genç Nero'nun eğitmeniydi, sonra danışmanları arasına girdi. Epistulae Morales ad Lucilium, yani Lucilius'a Mektuplar, ömrünün son iki üç yılının, kabaca 62-65 arasının ürünü. Bugüne 124 mektup ulaştı ve derleme eksik: Aulus Gellius bir "yirmi ikinci kitap"tan söz eder, o kitap elimizde yok.

Muhatap Lucilius Iunior gerçek bir kişi, Sicilya'da procurator'dur; ama yalnızca Seneca'nın metinlerinden tanıyoruz onu. Mektuplar da özel yazışma sayılmaz — baştan okur için kurulmuş açık mektuplardır. Stanford maddesinin ifadesiyle Seneca hep "ruhunda bir rahatsızlık olan" birine yazar ve tartışmayı genelle özel arasında gidip gelerek yürütür; okurun o sonuca kendi rızasıyla varmasını ister.

"Bizi ezenlerden çok, korkutanlar var"

13. mektup elyazması başlığıyla "Asılsız korkular üzerine" diye anılır. Dördüncü bölümde şu cümle geçer: "Plura sunt, Lucili, quae nos terrent quam quae premunt, et saepius opinione quam re laboramus." Richard Mott Gummere'in 1917 tarihli Loeb çevirisinde — kamu malı olduğu için tam metni Wikisource'ta okunabiliyor — bu, "There are more things, Lucilius, likely to frighten us than there are to crush us; we suffer more often in imagination than in reality" oluyor. Türkçesi: "Lucilius, bizi ezenlerden çok korkutan şey vardır; çoğu zaman gerçeklikten değil, kurgudan çekeriz."

Ünlü olan cümle bu. Ondan hemen sonra gelen, mektubun asıl öğüdünü taşıyan cümleyse pek dolaşmaz: "Sana öğüdüm şu: vakti gelmeden mutsuz olma; çünkü üzerine geliyormuş gibi korkup sarardığın tehlikeler belki hiç gelmeyecek; şimdilik gelmiş değiller." Seneca aynı paragrafta bir de itirafta bulunur: "Seninle Stoacı dille değil, daha alçak perdeden konuşuyorum." Yani tonu bilerek yumuşatmıştır; sert Stoacı öğreti bu mektupta kenara bırakılmıştır.

Üç ayrı acı çekme biçimi

Beşinci bölümde Seneca kaygıyı üçe böler. Latince karşılıkları tek kelimelik üç fiildir ve bugünkü kaygı sözlüğünden daha kesin bir ayrım yapar:

Ardından Lucilius sorar: "Beni sıkan şeylerin boş mu gerçek mi olduğunu nasıl anlayacağım?" Seneca bir kural verir: "aut praesentibus torquemur aut futuris aut utrisque" — ya şimdiki şeyler, ya gelecek şeyler, ya ikisi birden. Şimdiki zamanın hükmü kolaydır: bedenin sağlamsa ve dışarıdan gelen bir incinme yoksa, "bugün ortada bir sorun yok". Gelecek içinse kanıt ister: "Önce, gelecek kötülüğün kesin kanıtları var mı, ona bak." Onuncu bölümde ölçüyü verir: "Quam multa non exspectata venerunt! quam multa exspectata nusquam comparuerunt!" — "Beklenmedik ne çok şey geldi! Beklenen ne çok şey hiç görünmedi!"

Peki premeditatio malorum nerede?

Bugün Stoacılık denince en çok dolaşan pratiklerden biri premeditatio malorum, yani "kötülüklerin önceden düşünülmesi": başına gelebilecek en kötüyü zihninde önceden yaşa ki geldiğinde hazırlıksız olmayasın. İlginç olan şu: bu kalıp 13. mektupta geçmez. Dahası mektup, en azından ilk okuyuşta, ona ters düşer.

Terimin kaynağı da Seneca değildir. Tam biçimi Cicero'nun Tusculum Tartışmaları'nın üçüncü kitabında, 29. bölümde geçer: "Haec igitur praemeditatio futurorum malorum lenit eorum adventum, quae venientia longe ante videris." — "Gelecek kötülükleri önceden düşünmek, gelişini çok önceden gördüğün şeylerin varışını yumuşatır." Cicero bu yöntemi kendisinin icat etmediğini de söyler: Kyrene okulundan devraldığını yazar. Kyreneciler kederin her kötülükten değil, umulmadık ve beklenmedik kötülükten doğduğunu savunuyordu.

Aynı kitabın 34. bölümünde Cicero, "geleceğin önceden düşünülmesini yanlış yere eleştiriyorlar" diyerek Epikurosçulara çıkışır. Yani yöntem antik dünyada ortak bir reçete değil, tartışmalı bir konuydu — bugünkü "Stoacılar şöyle yapardı" özetlerinin kaybettiği ayrıntı tam da bu.

Seneca'nın kendisi bu yöntemi kullanır, ama başka bir mektupta. Lucilius, hukuki bir anlaşmazlığın sonucundan tedirgin olduğunu yazınca Seneca 24. mektupta şöyle der: "Bütün tasayı bir yana bırakmak istiyorsan, olmasından korktuğun şeyin nasıl olsa olacağını varsay; sıkıntı ne olursa olsun zihninde ölç ve korkunun miktarını tart. Böylece korktuğun şeyin ya önemsiz ya kısa ömürlü olduğunu anlarsın." Aynı mektup, 13. mektupla aynı uyarıyla açılır: "İleride mutsuz olabileceksin diye şimdiden mutsuz olmak akılsızlıktır."

İki mektup çelişmez, ama aralarında ince bir fark vardır: 13. mektup belirsizliği kurgu üretmekte kullanmayı yasaklar, 24. mektup korkuyu bir kez ölçmeyi ister. Biri sürekli tekrar, öbürü tek seferlik hesap. Alıntı kartları bu farkı taşıyamaz.

Mektubu kapatan cümlenin sahibi

İlk mektuplarda Seneca'nın âdeti, sonuna akılda tutulacak bir özdeyiş koymaktır. 13. mektubun sonundaki şudur: "Inter cetera mala hoc quoque habet stultitia: semper incipit vivere." Gummere'in çevirisiyle: "The fool, with all his other faults, has this also,—he is always getting ready to live." Yani: "Akılsızlığın öbür kusurlarının yanında bir de şu vardır: hep yaşamaya yeni başlar." Seneca ardından her gün hayata yeni temel atan, çıkışta bile yeni umutlara girişen insanların hafifliğinden söz eder.

Son satırda sözün sahibini açık eder: söz Epikuros'undur. Seneca normalde kaynak vermeyeceğini, ama bu sözün az bilinenlerden olduğunu yazar. Böylece "yarını şimdiden yaşama" mektubu, önceden düşünme yöntemine itiraz eden okulun kurucusundan bir cümleyle kapanır.

Bugünkü kaygı tartışmasında karşılığı — ve sınırı

Mektubun bugün de tutmasının teknik bir nedeni var: Seneca korkuyu bir duygu değil, bir yargı gibi ele alır. "Bu doğru mu, kanıtı ne?" diye sorar; korkunun içeriğini muhakemeye açar. Popova'nın yazısı da mektubu bugünün kesintisiz akan haber ve bildirim ortamının yanına koyuyor.

Sınırı da burada başlıyor. Stoacılığa yöneltilen en bilinen itiraz, duyguyu bastırmayı öğütlediğidir. Filozof Martha Nussbaum bu itirazın en dikkatli biçimini kurar. Queen Mary University of London'ın Duygular Tarihi blogunda yayımlanan söyleşide, Stoacıların betimleyici görüşünü benimsediğini söyler: "Değer yargılarının duygulardaki rolü konusunda çok güçlü bir görüşleri var" ve "o kısmı Stoacılar parlak biçimde doğru yakaladı." Reddettiği yan normatif olanı: Stoacılara göre "akli doğamızdan başka hiçbir şey ciddi kaygıya değmez" — Nussbaum bunu, özellikle sevdiklerimize bağlılık söz konusu olduğunda kabul etmiyor. Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions (2001) adlı kitabında duyguları zekânın bir biçimi olarak ele alır; kırılganlık ona göre giderilecek bir arıza değildir.

İkinci sınır daha yalın: Seneca hekim değildi, mektupları da bir program değil. Ömrünün son yıllarında, muhatabına yazılmış felsefi denemelerdir; bir kavramı nasıl düşüneceğini gösterirler, bir durumu nasıl çözeceğini değil.

Türkçede ve asıl dilinde nereden okunur

Mektupların tamamını Türkçeye Türkân Uzel Latince aslından çevirdi; Ahlak Mektupları adıyla Jaguar Kitap baskısı 500 sayfa. İngilizcede Gummere'in 1917 Loeb çevirisi kamu malı ve Wikisource'ta mektup mektup okunabiliyor; Latince metin The Latin Library'de duruyor. Yani 13. mektubu, aracısız, üç dilde karşılaştırarak okumak mümkün — bu yazıdaki bütün alıntılar da o yolla denetlendi.

Geriye şu soru kalıyor. Seneca'nın kuralı, korkudan kanıt istemeye dayanıyor: "önce, gelecek kötülüğün kesin kanıtları var mı, ona bak." Sekizinci bölümde adını koyduğu tehlike ise fama, yani kaynağı belirsiz söylentiydi; Seneca onu, tozu dumana katan bir hayvan sürüsünü tehlike sanıp kampını boşaltanlara benzetir. Kanıtı da, söylentiyi de aynı ekranın ürettiği bir ortamda o kural hâlâ işler mi? Yoksa mektup yazacak kadar yavaş bir dünyaya mı aitti?

Fotoğraf: Marcus Cyron, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons