Kanada'nın şamandırası Atlantik'i geçip İrlanda kıyısına vurdu

Buradan bir kıyı hikâyesi çıkar, tamam. Ama asıl ilginç olan şu: kıyıya vurmuş her cisim, farkında olmadan bir ölçüm sonucudur. Okyanus yüzeyi rastgele çalkalanan bir su kütlesi değil; üstünde yıllardır aynı yerden geçen, hep aynı yöne akan koridorlar var. Bir şamandıra o koridorlardan birine düştüğünde, bilim insanlarının parasını verip özellikle yapmaya çalıştığı bir deneyi parasız yapmış olur.

Önce nesnenin künyesi

Aşağıdaki veriler Mayo County Council'in açıklamasını aktaran İrlanda yerel basınından ve haberi dünyaya duyuran UPI'nin metninden derlendi.

Kanada Sahil Güvenliği'nin yanıtı, Mayo County Council'in aktardığı biçimiyle, kurumsal metin diline hiç benzemiyordu: kendi şamandıralarının "çok cana yakın" olduğu ve "arada bir evden uzaklara gitme alışkanlığı edindikleri" söylenmiş. Kurul da UPI'nin aktardığına göre aynı tonda karşılık verdi: Kanadalılar şamandıralarını bir daha görmek istiyorlarsa Mayo'ya gelip almaları gerekebilir.

Dalgayla düdük çalan şamandıra ne demek

Yazıda geçen "ıslıklı şamandıra" (whistle buoy) tuhaf bir icat değil, deniz fenerciliğinin eski çözümlerinden biri. Şamandıranın içindeki boru, gövde dalgayla kalkıp indikçe hava pompası gibi çalışır; su aşağı inerken içeri çekilen, yukarı çıkarken dışarı itilen hava bir düdüğü seslendirir. Yani enerji kaynağı denizin kendisidir, pil ya da motor yok. Aşağıdaki kesit çizimi 1911 tarihli Encyclopaedia Britannica'nın fener maddesinden; aradan yüz yıl geçmesine rağmen mantık aynı.

Bu tür şamandıralar hafif değildir. Kanada hükümetinin seyir yardımcıları sayfasına göre, ülkenin St. Lawrence Nehri kanalında kullanılan dört mevsim şamandıralarının 1,3 metrelik modeli 4.000 kilogram, 0,7 metrelik modeli 2.100 kilogram. Achill'e vuran 3,5 tonluk gövde, tam bu aralığın ortasına düşüyor. Aynı sayfa, bu şamandıraların buz altında yatıp buz çekilince kendiliğinden doğrulacak biçimde tasarlandığını da anlatıyor — kuzey sularında bir şamandıranın başına gelebilecekler konusunda fikir veriyor.

Kanada Sahil Güvenliği'nin kendi kanalında yayımladığı aşağıdaki görüntü, Newfoundland ve Labrador bölgesinde şamandıra bakımının nasıl yapıldığını gösteriyor: gemi güverteye alıyor, zinciri ve çapayı denetliyor, yerine geri bırakıyor. Achill'deki şamandıra işte bu zincirin bir yerinden ayrıldı.

Atlantik'in taşıma bandı

Kanada'dan İrlanda'ya giden yol aslında okyanusun en iyi bilinen otoyolu. ABD'nin Ulusal Okyanus Hizmeti NOAA'nın verdiği sayılarla: Gulf Stream ortalama saatte 6,4 kilometre (saatte dört mil) hızla akıyor, yüzeye en yakın yerinde saatte 9 kilometreye çıkıyor, kuzeye doğru genişledikçe saatte 1,6 kilometreye kadar yavaşlıyor. Taşıdığı su miktarı ise, aynı kuruma göre, dünyadaki bütün nehirlerin toplamından fazla.

Akıntı Florida kıyısı boyunca kuzeye çıkar, Kuzey Carolina açıklarında doğuya kıvrılır ve Atlantik'i çaprazlayarak kuzeydoğuya uzanır. Bu uzantının adı Kuzey Atlantik Akıntısı; İrlanda'nın enlemine göre fazla yumuşak kışlarının da nedeni bu. Yani Achill Adası, Kuzey Amerika kıyısından kopan yüzen her şeyin doğal varış kapılarından biri. Şamandıranın oraya vurması bir tuhaflık değil, beklenebilir bir sonuç.

"Üç bin mil" rakamı nereden geliyor

Haberi uluslararası dolaşıma sokan UPI, şamandıranın "3.000 milden fazla" yol aldığını yazdı; bu yaklaşık 4.800 kilometre eder. İrlanda yerel gazeteleri ise daha ihtiyatlı: yalnızca "binlerce kilometre" diyorlar ve kat edilen kesin mesafenin bilinmediğini belirtiyorlar.

Aradaki fark önemli, çünkü Achill ile Kanada'nın en doğu ucu Newfoundland arasındaki kuş uçuşu mesafe kabaca 3.000 kilometre — yani 2.000 milin altında. 4.800 kilometrelik bir rakam ya şamandıranın çok daha batıdan, örneğin St. Lawrence Körfezi ya da kuzey sularından çıktığını, ya da düz bir hat izlemeyip dolambaçlı bir sürüklenme yolu çizdiğini ima eder. İkisi de mümkün; hangisi olduğunu söyleyebilmek için tek bir veriye ihtiyaç var: şamandıranın hangi mevkiden ayrıldığı ve ne zaman kayıtlardan düştüğü. Bu iki bilgi şimdiye kadar açıklanmadı.

Şamandıranın kimliğinin nasıl eşleştirildiği de yayımlanan metinlerde yok. Kurul yalnızca Kanada Sahil Güvenliği ile temas kurduğunu ve onların doğruladığını söylüyor. Seri numarası, gövde damgası ya da fener tipi üzerinden mi gidildi, belirtilmedi.

Sürüklenen cisim bir ölçüm aletine dönüştüğünde

Okyanus araştırmalarında tam olarak bu iş kasten yapılıyor: suya bir şey atılır, nereye gittiği izlenir. NOAA'nın Atlantik Okyanus ve Meteoroloji Laboratuvarı'nın yürüttüğü Global Drifter Program, dünya okyanuslarında 5x5 derecelik bir ızgarayı dolduracak biçimde yaklaşık 1.300 uydu izlemeli sürüklenen şamandıra bulunduruyor. Laboratuvarın kendi bilgi sayfasına göre bu hedef diziye 2005'te ulaşıldı ve diziyi ayakta tutmak için yılda yaklaşık 1.000 yeni cihaz denize bırakılıyor.

İşin kurnazlığı şamandıranın altındaki parçada. Her cihazın altına, 15 metre derinlikte merkezlenip 20 metreye kadar uzanan, delikli çorap biçiminde bir deniz çapası bağlanıyor. Bu çapa olmasa cisim rüzgârla sürüklenirdi; çapa sayesinde yüzeyin değil, o derinlikteki su kütlesinin hareketini takip ediyor. Yani ölçtüğü şey gerçekten akıntı oluyor. Hepsi deniz yüzeyi sıcaklığını ve konumunu bildiriyor; kimilerine hava basıncı, tuzluluk, dalga yüksekliği ve rüzgâr duyargaları ekleniyor.

Cihazlar en az 18 ay dayanacak biçimde tasarlanıyor ama bazısı çok daha uzun yaşıyor: laboratuvarın kaydına göre rekor, 10 yıl 4 ay 21 gün boyunca veri yollamış bir şamandırada. Fisheries and Oceans Canada'nın açıklamasıyla, mantık son derece basit — "farklı konumlardan gelen birden çok bildirimi birlikte kullanmak, yüzeye yakın okyanus akıntılarını kestirmemizi sağlıyor."

İrlanda da bu işi kendi sularında yapıyor. Marine Institute, Met Éireann ile birlikte beş açık deniz gözlem şamandırası işletiyor ve 2001'den bu yana saat başı ölçüm topluyor. Enstitünün verdiği bilgiye göre en batıdaki M6, İrlanda'nın yüzlerce kilometre batısında demirli ve Avrupa meteoroloji ağı EUMETNET'in "nöbetçi" saydığı yalnızca dört sinoptik hava şamandırasından biri. Avrupa'ya Atlantik üzerinden gelen havayı ilk haber veren cihaz o.

Oyuncak ördekler ve spor ayakkabılar

Sürüklenen cisimlerin akıntı haritasına katkısının en bilinen örnekleri, hiç planlanmamış olanlar. 10 Ocak 1992'de Kuzey Pasifik'te, 44,7 kuzey enlemi ile 178,1 doğu boylamında bir yük konteyneri denize döküldü ve içindeki 28.800 plastik banyo oyuncağı — ördekler, kunduzlar, kaplumbağalar, kurbağalar — suya karıştı. Oşinograf Curtis Ebbesmeyer bu olayı bir veri kaynağına çevirdi: kıyıları tarayan gönüllülerden bir ağ kurup oyuncakların nereye, ne zaman vurduğunu kaydetti. Bulgular Jim Ingraham'ın OSCURS adlı yüzey akıntısı benzetim modeline işlendi. İlk ördekler aynı yılın eylülünde Alaska'da Sitka yakınlarında kıyıya çıktı.

Bundan iki yıl önce, 27 Mayıs 1990'da, Hansa Carrier adlı gemi Alaska Yarımadası'nın güneyinde 21 konteynerini yitirdi; beşi spor ayakkabı yüklüydü. Ebbesmeyer ve Ingraham sonuçları Amerikan Jeofizik Birliği'nin Eos dergisinde "Shoe spill in the North Pacific" başlığıyla yayımladı. Altı ay ile bir yıl içinde ayakkabılar Oregon'un güneyinden Queen Charlotte Adaları'na kadar kıyılara vurdu. Burada bir uyarı gerekiyor: denize dökülen ayakkabı sayısı kaynaklar arasında 61.000 ile 80.000 arasında değişiyor; tek bir rakama güvenmek doğru olmaz.

Bu iki örneğin değeri, benzetim modellerinin doğrulanabilmesinde. Bir model "şu noktadan düşen cisim şu kıyıya şu kadar ayda vurur" diyor; binlerce oyuncak ve ayakkabı o öngörüyü sınıyor. Aynı fizik, plastik çöpün okyanusta nereye biriktiğini kestirmek için de kullanılıyor. Kıyıya vuran poşet de, kopan şamandıra da aynı koridorlardan geçiyor; biri haber oluyor, öteki olmuyor.

Mayo'ya Kanada'dan gelen ilk konuk değil

County Mayo'nun bu konuda bir geçmişi var. Global News'in aktardığına göre 2016 sonunda, Ontario'nun Thunder Bay kentinden Rick Small'ın Newfoundland'daki Portugal Cove-St. Philips'te demirli bıraktığı güneş panelli ahşap tekne-ev, County Mayo'daki Cross Beach yakınında kıyıya oturdu. Teknenin kime ait olduğu seri numarasından değil, içinde bulunan bir nottan anlaşıldı: Small, aracı evsiz bir gence bağışlamak istediğini yazmıştı.

Mayo County Council bu kez olayı bir başka bağlamla da okudu: ilçeden Kanada'ya kuşaklar boyu süren göçün kurduğu aile ve topluluk bağları. Atlantik'i geçen şamandıra, zaten iki yakası arasında kurulmuş eski bir hattı izlemiş oldu.

Türkiye'de de şamandıra akıntı ölçüyor

Benzer iş Türkiye sularında da yapılıyor. ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü, Deniz Ekosistem ve İklim Araştırma Merkezi (DEKOSİM) projesi kapsamında ülkenin oşinografik ve meteorolojik veriyi eşzamanlı ileten ilk gözlem şamandırasını 8 Mayıs 2015'te Mersin Körfezi'ne bıraktı. Türkiye Gazetesi'nin aktardığına göre şamandıra, Erdemli'deki enstitü kampüsünün yaklaşık 7 kilometre açığında, 100 metre su derinliğine, Bilim-2 araştırma gemisiyle yerleştirildi.

Altına yerleştirilen akustik Doppler aygıtı, akıntı hızını ve yönünü iki metre kalınlığındaki her su katmanı için ayrı ayrı ölçüyor. Enstitü müdürü Prof. Dr. Ahmet Erkan Kıdeyş'in aynı habere verdiği bilgiyle: "Oşinografik sensörler değişik su derinliklerinde her 20 dakikada bir denizin sıcaklığını, iletkenliğini yani tuzluluğunu ve çözünmüş oksijen miktarını ölçecek." Rüzgâr yönü ve hızı, dalga yüksekliği ile basınç verisi Meteoroloji Genel Müdürlüğü işbirliğiyle dakikada bir alınıyor. Şamandıranın maliyeti yaklaşık 500 bin lira olarak açıklandı, ikinci bir cihazın Karadeniz'e bırakılması da o dönemde planlanıyordu.

Fark şu: Achill'e vuran Kanada şamandırası demirli duracak biçimde yapılmıştı, sürüklenmek için değil. Mersin Körfezi'ndeki de demirli. Akıntıyı ölçmek üzere serbest bırakılan cihazlar bambaşka bir sınıf. Ama kopan bir demirli şamandıra, istemeden o sınıfa geçiyor.

Eksik olan üç sayı

Bir sürüklenme verisinin işe yaraması için üç şey gerekir: nereden başladı, nerede bitti, arada ne kadar zaman geçti. Achill'deki şamandırada şimdilik yalnızca ikincisi elimizde. Kanada Sahil Güvenliği şamandıranın mevkiini ve kayıtlardan düştüğü tarihi yayımlarsa, 3,5 tonluk bu demir gövde kendiliğinden bir ölçüm sonucuna dönüşür — hem de insan eliyle atılmış bir cihazın sağlamayacağı bir şeyi sağlar, çünkü yolculuğu boyunca kimse ona bakmıyordu.

Asıl soru da burada: kurumlar yitirdikleri şamandıraların kayıtlarını araştırmacılara açsa, Atlantik'in yüzeyi hakkında bugün bilmediğimiz ne öğrenilirdi?

Fotoğraf: Greg Shirah (lead animator), Public domain, Wikimedia Commons