7300 yıl önce Japonya'yı küle gömen patlama: güney boşaldı, kuzey kıyıları büyüdü

Science Advances dergisinde 16 Ekim'de yayımlanan yeni bir çalışma, bu soruya "ikisi de değil, ikisi birden" diye cevap veriyor. Cambridge Üniversitesi'nden Enrico Crema'nın yürüttüğü, Lund Üniversitesi'nden Peter Jordan'ın kıdemli yazarı olduğu ekip, Japonya'nın dört ana adasındaki nüfus seyrini patlamadan önce ve sonra ayrı ayrı modelledi. Ortaya çıkan tablo tek renk değil: Patlamaya en yakın bölgeler boşalırken birkaç yüz kilometre kuzeydeki kıyılar büyümeye devam etmiş, buna karşılık bin kilometre ötedeki bazı bölgeler beklenmedik biçimde gerilemiş.

Deniz altından gelen patlama

Kikai kalderası, Kyushu anakarasının yaklaşık 30 kilometre güneyinde, Doğu Çin Denizi'nin altında duruyor. Kaldera, büyük bir patlamada magma odası boşalıp tavanı çökünce geride kalan dev çanak demek. Japon volkanologlar burada kaldera oluşturan en az iki büyük patlama saptamış: ilki yaklaşık 95 bin yıl önce, ikincisi 7300 yıl önceki Akahoya.

Çalışmada aktarılan değerlere göre patlamanın volkanik patlama şiddeti endeksi (VEI) 7. Savrulan toplam malzemenin hacmi 332 ile 457 kilometreküp arasında hesaplanıyor. Bu yüzden Akahoya, son buzul çağının bitişinden bugüne uzanan Holosen döneminin bütün dünyadaki en büyük patlamaları arasında sayılıyor.

Peter Jordan, Lund Üniversitesi'nin duyurusunda olayı şöyle anlatıyor: "Bu patlama yıkıcı olmuş olmalı; neredeyse hiç uyarı vermeden deniz tabanından fışkırdı. Japon adalarını güçlü yer sarsıntıları ve dev tsunamilerle dövdü, ardından araziyi metrelerce volkanik külle örttü."

Makalenin kendisi ise olayın tek bir ani patlamadan ibaret olmadığını vurguluyor. Volkanologların son çalışmalarına göre önce aralarında kısa duraklamalar olan, giderek şiddetlenen üç evre yaşanmış. Sonunda boşalan magma odasının tavanı çökmüş ve asıl yıkım başlamış: piroklastik akıntılar, yani saatte yüzlerce kilometre hızla yere yapışarak ilerleyen, sıcaklığı 1000 dereceye varabilen gaz, kül ve kaya bulutları denizin üzerinden aşıp güney Kyushu'nun kıyılarına ve iç kesimlerine yayılmış.

Yanardağdan 150 kilometre uzaktaki Aihara kazı alanında kül katmanı bugün, binlerce yıllık sıkışmadan sonra bile ortalama 40-50 santimetre kalınlıkta. Araştırmacılar o gün buraya düşen külün toplamda bir ile iki metre arasında olduğunu tahmin ediyor.

Kül ne kadar kalınsa toparlanma o kadar uzun

Bir yanardağın insanları en uzun süre etkileyen yanı çoğu zaman patlama anı değil, geride bıraktığı kül örtüsü. Makalede derlenen gözlemlere göre 2,5 santimetrenin altında kalan kül toprağı boğmuyor; bitki örtüsü çoğunlukla bir sonraki büyüme mevsiminde geri geliyor. Kül kalınlaştıkça gömülen toprak havasız kalıyor, içindeki canlılar ölüyor ve geriye kısır bir tabaka kalıyor. 2,5 ile 15 santimetre arası kül toparlanmayı on yıllarca, 15 santimetrenin üstü ise yüzyıllarca geciktirebiliyor, çünkü bitkilerin tutunacağı yeni bir toprağın sıfırdan oluşması gerekiyor.

Akahoya'nın kül haritası bu açıdan çarpıcı. Kyushu'nun güney ucuna bir ile iki metre kül düşmüş. Adanın geri kalanı ile Shikoku ve Honshu'nun güney kesimleri 15 santimetre ile bir metre arasında bir örtünün altında kalmış. Batı Japonya'nın büyük bölümünde kalınlık 2,5 ile 15 santimetre arasında. Ancak kuzeydeki Tohoku ile Hokkaido'ya düşen kül 2,5 santimetrenin altında.

Kıyılarda durum farklıymış. Araştırmacılara göre kara ekosistemleri yüzyıllarca yara sararken akarsular külle tıkanmış, su asitlenmiş, balıkların yumurtlama alanları bozulmuş. Deniz ise okyanus akıntılarının sürekli yenilemesi ve külün taşıdığı besinlerin etkisiyle birkaç ay ile birkaç yıl içinde kendini toparlayabilmiş. Bu fark, hikâyenin geri kalanını anlamanın anahtarı.

Yedi bin yıl önceki nüfus nasıl sayılır?

Jomon toplulukları yazı bırakmadı. Dolayısıyla nüfusu doğrudan ölçmenin bir yolu yok. Ekip bunun yerine dolaylı bir iz kullandı: radyokarbon tarihleri. Bir bölgede belli bir dönemde insanlar ne kadar çok yaşadıysa geride o kadar çok kömür, kemik, tohum gibi tarihlenebilir kalıntı bırakmış olmaları beklenir. Tarihlerin zaman içindeki sıklığı, kaba bir nüfus göstergesi işlevi görür.

Araştırmacılar Japonya Ulusal Tarih Müzesi'nin radyokarbon veritabanındaki 42 binden fazla kayıtla işe başladı. Aynı yere ve aynı zamana ait birbirine çok yakın örnekleri tekilleştirip yalnız ilgili döneme düşen karasal örnekleri bıraktıklarında elde 540 tarih kaldı. Japonya'nın dört ana adasını her biri 125 kilometre çapında 61 altıgene böldüler ve her altıgen için patlamadan önceki ve sonraki 750'şer yıllık büyüme hızını Bayesçi istatistik modelleriyle hesapladılar. Model, komşu bölgelerin birbirine benzeme eğilimini de hesaba katıyor. Böylece az veri olan bir altıgen, komşularından da bilgi alıyor.

Haritanın üç ayrı yüzü

İlk sürpriz, patlamanın vurduğu yerin zaten zayıf olması. Güney Kyushu'da nüfus patlamadan önceki yüzyıllarda da azalıyor görünüyor. Bu, ekibin önceki arkeolojik çalışmalarıyla uyumlu: Bölgedeki büyük Jomon köyleri patlamadan birkaç bin yıl önce terk edilmiş, Akahoya geldiğinde güneyde dağınık geçici kamplarda yaşayan, sürekli yer değiştiren küçük gruplar kalmıştı. Modele göre patlama bu düşüşü yaratmamış, var olan eğilimi hızlandırmış görünüyor. Güney ve orta Kyushu, tarih sıklığındaki en büyük düşüşün yaşandığı bölge.

İkinci sürpriz kuzeyde. Yanardağa görece yakın olmasına rağmen kuzey Kyushu'da ve Honshu'nun Japon Denizi kıyısında, bugünkü Shimane ve Tottori yörelerinde nüfus patlamadan sonra da artmaya devam etmiş. Bu bölgeler kül haritasında kalın örtünün sınırına denk geliyor ve en az ikisi deniz kaynaklarına kolayca ulaşabiliyor. Araştırmacılar bu büyümeyi üç olası sürece bağlıyor: yerel nüfusun kendi artışı, daha az zarar gören yerlerden gelenler ve güneyin en ağır vurulan bölgelerinden kaçanlar. Ya da bunların bir karışımı.

Üçüncü sürpriz, en az beklenen yerden geldi. Patlamadan önce büyüyen bazı uzak bölgeler, örneğin Honshu'daki Ise Körfezi çevresi, patlamadan sonra gerilemeye geçmiş. Shikoku da salt mesafeye bakılınca beklenenden fazla etkilenmiş görünüyor. Ekip, istatistiksel işaretin zayıf olduğunu belirterek bunu o günkü rüzgârların külü doğu-kuzeydoğu yönünde taşımasıyla açıklamayı öneriyor. Japonya genelinde büyüme hızları düşmüş. Kuzeydeki Tohoku gibi en uzak bölgelerde ise büyüme sürmüş.

Bu gerilemenin önemli bir ayrıntısı var: Büyüme hızları 750 yıllık ortalamalar. Kısa süreli bir sarsıntının ardından hızlı bir toparlanma yaşansaydı ortalama yine artı çıkardı. Çıkmadığına göre etki yüzyıllarca sürmüş olmalı. Makalede neden olarak üç olasılık öne sürülüyor: insanlarda ve hayvanlarda florür zehirlenmesi, ciğerler için en tehlikeli olan en ince kül taneciklerinin rüzgârla en uzağa taşınması, ve külle kaplı otlaklarda beslenen geyik ile yaban domuzlarının dişlerinin hızla aşınması. Jomon sofrasının temel avları olan bu hayvanların ömrü kısalınca insanların yiyeceği de azalmış olabilir. Lund Üniversitesi'nin duyurusu buna patlamanın tetiklediği kısa süreli bir iklim değişikliğini de ekliyor; makaleye göre son çalışmalar on yıllarca sürmüş bir soğumaya işaret ediyor, ama bunun Japonya'daki besin kaynaklarına etkisi henüz araştırılmış değil. Bunların hiçbiri henüz kanıtlanmış değil. Araştırmacılar diş aşınmasının ve kemik bozukluklarının kül hattı boyunca, patlamadan önce ve sonra karşılaştırılması gerektiğini yazıyor.

Obsidyen ve küpelerin anlattıkları

İstatistik bir eğilimi gösteriyor, ama insanların ne yaptığını anlatmak için toprağın altındaki eşyalara bakmak gerekiyor. Ekip, nüfus haritasını Kyushu'daki arkeolojik bulgularla yan yana koydu.

Güney Kyushu'daki Numerikawa 2 alanı bu açıdan küçük ama anlamlı bir örnek. Patlamadan önceki dönemde burada bulunan 107 obsidyen parçanın 84'ü, 200 kilometreden daha uzaktaki kuzey Kyushu kaynaklarından geliyor. Yani güneyliler patlamadan önce de kuzeyle bağlantılıydı. Alan sonra kalın kül katmanının altında kalıyor. Kül sonrasında hayatta kalanlara bağlanan Nishinosono tarzı çömlekler burada hiç yok; yani bu noktada yerinde tutunan olmamış. İnsanlar ancak sonraki bir çömlek evresinde geri dönüyor ve dönenlerin kullandığı 27 obsidyen parçanın tamamı kuzey kökenli. Patlamadan önce taş aletlerin beşte birini kabuklu yemiş ve bitki ezmeye yarayan ağır öğütme taşları oluştururken dönüşten sonra bunlar hiç yok. Yerlerini hayvan işlemekte kullanılmış olabilecek kazıyıcılar almış. Yerleşik bir yaşamın izleri yerini hareketli avcılığa bırakmış.

Bir başka iz de süs eşyalarında. "Yarık taş küpe" denen süs eşyaları patlamadan önce Kyushu'da yalnız güneydeki birkaç alanda bulunuyor. Patlamadan hemen sonra dolaşımdaki küpe sayısı artıyor ve ilk kez kuzey kıyısındaki yerleşimlerde görünmeye başlıyor. Araştırmacılar bunu ya güneyden kuzeye göçün ya da yeni ittifak ağlarının işareti olarak okuyor. Ancak kendileri de bir uyarı ekliyor: Kuzeyde kül katmanı ince ve bazı alanlar karışmış olduğu için bu küpelerin patlamadan önce mi sonra mı bırakıldığını kesinleştirmek güçleşiyor.

Kıyıya dönen hayat

Kuzey Kyushu kıyılarında ise başka bir hikâye yazılıyor. Burada deniz memelisi avcılığı ve taş zıpkın uçları patlamadan önce de vardı. Nagasaki'nin Hirado kentindeki Tsugume-no-hana gibi alanlar bunun örneği. Patlamadan sonra zıpkın uçlarının sayısı artıyor ve bu aletler kıyıdan 40-80 kilometre açıktaki Gotō Adaları'na, 80 kilometre kuzeydeki Okinoshima adasına kadar ulaşıyor.

Ekibin en iddialı ama en temkinli önerisi de buradan çıkıyor. Kuzeybatı Kyushu'nun bu denizci çekirdeğinde bir süre sonra Sobata adı verilen yeni bir gelenek doğuyor. Kile talk karıştırıldığı için yüzeyi parıldayan çömlekleriyle tanınan bu gelenek önce Honshu kıyıları boyunca, sonra Kore kıyılarına ve Ryukyu adalarına kadar yayılıyor. Araştırmacılara göre kıyıda biriken nüfusun yeni av sahaları aramak zorunda kalması bu yayılmayı tetiklemiş olabilir. Ama makale aynı nefeste Akahoya'nın bu süreci başlatmamış, yalnızca hızlandırmış olabileceğini de not ediyor.

Crema, Lund Üniversitesi'nin duyurusunda bulguyu şöyle özetliyor: "Yıkım büyük can kaybına yol açtı. Ama hayatta kalanlar göç etti, yeni toplumsal ilişkiler kurdu, yeni geçim biçimleri geliştirdi; yıkımdan sonraki yeni koşullarda var olmanın, sonra da serpilmenin yaratıcı yollarını bulmuş görünüyorlar."

Bulgunun sınırları

Yazarlar çalışmanın ön nitelikte olduğunu açıkça söylüyor. Birkaç nokta özellikle dikkat çekiyor:

• Kül tek başına açıklamıyor. Ekip, bölgelerin nüfus seyrini kül kalınlığına bağlamaya çalıştı, ama modeller kesin bir ilişki bulamadı. Çok kalın kül alan bölge sayısı az ve bu bölgelerden gelen tarih sayısı da düşük. Üstelik "kül ne kadar kalınsa büyüme o kadar düşük" gibi basit bir kural her bölgeye uymuyor.
• Kalın kül, kalıntıları da gizleyebilir. Bir bölgede az tarih bulunması geçmişte az insan yaşadığını gösterebileceği gibi, metrelerce külün altındaki yerleşimlerin bugün daha zor bulunmasından da kaynaklanabilir.
• İnsanlar yer değiştirmiş olabilir. Hayatta kalanlar bugün az kazılan tepelik alanlara çekildiyse veri onları gözden kaçırıyor olabilir.
• Belirsizlik payı geniş. Az örneği olan bazı bölgelerde nüfusun arttığını mı azaldığını mı söylemek bile mümkün değil.

Sırada ne var?

Çalışma pek çok soruyu açık bırakıyor. Patlamadan sonra güneyde tutunan küçük gruplar külle kaplı arazide neyle beslendi? Kül katmanının hemen üstünde de süren, kimi alanlarda yanardağa oldukça yakın bulunan Nishinosono çömlek geleneğini taşıyan bu insanlar sonradan bölgeyi terk mi etti? Yanardağa yakın Tanegashima ve Yakushima gibi adalara geyik ve yaban domuzu nasıl geri döndü? Araştırmacılar, bu hayvanların açık denizi kendiliğinden geçemeyeceğini, adalara bilerek yeniden getirilmiş olabileceklerini düşünüyor.

Jordan ise duyuruda meseleyi bugüne bağlıyor: "En imkânsız durumlarda bile hayatta kalanların ve toplulukların, ne kadar kısıtlı olursa olsun, seçenekleri vardır: harekete geçmeleri, karar vermeleri, uyum sağlamaları, iş birliği yapmaları, yeni bağlar ve toplumsal ağlar bulmaları gerekir."

Akahoya külü, Japonya'daki Suigetsu Gölü'nün yıllık tortu katmanlarında bile ince bir çizgi olarak duruyor. Bu çizgi yerbilimcilere kesin bir takvim sunuyor. Arkeologlar şimdi o çizginin üstünde ve altında yaşayan insanların öyküsünü bölge bölge yazmaya çalışıyor. Asıl soru da artık "yok oldular mı" değil, "kim nereye gitti ve neden".

Fotoğraf: Ray_go, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons