Bir koşum halkasındaki mavi cam, Mısır'dan Britanya'ya uzanan yolu gösterdi
Ashmolean Müzesi'ndeki 2.000 yıllık bronz halkanın sinkrotron haritası, mavi cam kakmanın Britanya'da üretilemeyeceğini gösterdi. Uluburun batığının külçeleri aynı hikâyenin bin yıl öncesi.
Geçen yılın sonunda Oxford'daki Ashmolean Müzesi'nin küratörleri, koleksiyondan aldıkları başparmak büyüklüğünde bir bronz halkayı yanlarına alıp Oxfordshire'a, İngiltere'nin ulusal sinkrotron tesisi Diamond Light Source'a gittiler. Merak ettikleri, yaklaşık 2.000 yıllık parçanın neyden yapıldığıydı. Aldıkları cevap onları nesnenin kendisinden çok daha uzağa götürdü: halkayı süsleyen mavi camın Britanya'da üretilmiş olması mümkün değildi.
Parça bir terret, yani at arabası koşumunda dizginleri yönlendiren küçük bir halka. Atın boynuna yakın bir noktada, koşum takımının üzerine tutturuluyor; dizgin bu halkanın içinden geçiyor ve birbirine dolanmadan sürücünün eline ulaşıyor. Demir Çağı Britanyası'nda bu halkalar sıradan bir donanım parçasıydı, ama bu örnek sıradan değil: bir zanaatkâr halkayı kırmızı ve mavi cam kakmalarla bezemiş.
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Diamond'ın açıklamasına göre ölçüm, tesisin I18 mikrofokus ışın hattında yapıldı. Bu hat, çok ince bir X-ışını demetini nesnenin yüzeyinde gezdirip her noktadan gelen sinyali okuyarak, hangi elementin nerede ve ne kadar bulunduğunu gösteren bir harita çıkarıyor. Parçadan örnek kesmeye, kazımaya gerek kalmıyor — müze nesneleri için belirleyici bir avantaj.
Haritanın gösterdiği üç ayrı malzeme
Element haritası, tek bir nesnede üç ayrı malzeme hikâyesi olduğunu ortaya koydu.
| Gövde (metal) | Ağırlıklı olarak bakır, yanında ciddi miktarda kurşun |
|---|---|
| Kırmızı cam | Alışılmadık ölçüde yüksek kurşun içeriyor |
| Mavi cam | Ağırlıklı olarak demir, az miktarda bakır |
Diamond'ın verdiği bu sonuçlara göre kırmızı cam, Britanya topluluklarının Orta Demir Çağı'ndan MS 1. yüzyıla kadar kullandığı bilinen türe uyuyor; yani yerli üretim. Mavi cam ise uymuyor. Araştırmacılar bileşimin Britanya'da üretilmiş bir cama ait olamayacağı sonucuna vardı ve camın Mısır'dan, büyük ihtimalle boncuk hâlinde geldiğini, sonra burada işlenip halkaya kakıldığını değerlendirdi.
Ölçüm ayrıca nesnenin tarihini de yeniden belirlemeye yaradı: MÖ 50 ile MS 75 arası. Bu aralık rastgele değil. Roma'nın MS 43'te Britanya'ya gelişinin hemen öncesi ve sonrası; yerel gelenekle dışarıdan gelen etkinin nesnelerin üzerinde birbirine karıştığı bir dönem.
Camın "parmak izi" nasıl okunuyor
Buradaki mantık, cam üretiminin kimyasıyla ilgili. Antik cam kum, kül ya da soda gibi hammaddelerden eritiliyor ve bu hammaddeler nereden çıkarıldıysa oranın eser elementlerini de beraberinde taşıyor. Renk vermek için katılan maddeler de bölgesel: kurşun, bakır, demir, antimon farklı atölyelerde farklı oranlarda kullanılıyor. Sonuçta her üretim geleneği, ana bileşenlerden çok safsızlıklarda saklı bir imza bırakıyor. Yeterince ince ölçüm yapabilirseniz bu imzayı okuyup camın nereden geldiğini daraltabiliyorsunuz.
Bu yöntemin ne kadar ileri gidebildiğini gösteren en iyi örneklerden biri Türkiye kıyılarında. Kaş açıklarında, Uluburun burnunun 50 metre kadar önünde, 1982'de süngerci Mehmed Çakır'ın fark ettiği bir batık var. Institute of Nautical Archaeology ekibinin 1984-1994 arasında çıkardığı yük, MÖ 14. yüzyılın sonuna tarihleniyor ve içinde bugüne kadar bilinen en eski sağlam cam külçeleri bulunuyor: kobalt mavisi, turkuaz ve mor renkli, yaklaşık iki yüz disk.
Uluburun'un külçeleri ne söylüyor
James W. Lankton, Cemal Pulak ve Bernard Gratuze, 2022'de Journal of Archaeological Science: Reports dergisinde bu külçelerin neredeyse tamamının kimyasal analizini yayımladı. Ekip, en az 48 ayrı külçeyi temsil eden 49 stronsiyum izotop ölçümü yaptı ve sonuçları Mısır, Mezopotamya, Levant ve Ege kökenli 355 yayımlanmamış analizle karşılaştırdı. Titanyum/krom ve lityum/zirkonyum oranlarına bakan kümeleme çözümlemesi tek bir sonuca çıktı: külçelerin hepsi Mısır camı. Aynı çalışma, gemideki Mikenlere ait cam kabartmalı boncukların da Mısır camından yapıldığını gösterdi.
Araya yaklaşık 1.300 yıl giriyor, ama iki hikâye aynı şeyi anlatıyor: Mısır uzun süre Akdeniz'in ve ötesinin cam kaynağıydı, ve bu cam ham madde ya da boncuk olarak çok uzaklara gidip gittiği yerde yeniden işlendi. Bodrum'daki müzede sergilenen külçeler ile Oxford'daki halkanın üzerindeki mavi lekeler, aynı tedarik zincirinin iki ucundaki kalıntılar gibi duruyor.
Bulgunun sınırları
Bu ölçümün henüz hakemli bir dergi makalesi olarak yayımlanmadığını belirtmek gerek; bilgi Diamond Light Source'un kendi duyurusundan geliyor ve tek bir nesneye dayanıyor. "Boncuk olarak ithal edildi, sonra burada işlendi" kısmı doğrudan ölçülmüş bir gerçek değil, bileşime dayanan bir yorum. Camın Mısır'dan Britanya'ya hangi elden geçerek ulaştığı — tüccar mı, hediye mi, Roma öncesi ticaret ağı mı — bu veriden okunamıyor. Kesin olan, mavi camın bileşiminin yerel üretimle uyuşmaması.
Diamond'da ölçümü yürüten ışın hattı bilimcisi Susan Nehzati, kurumun duyurusunda şunu söylüyor: "Burada, Diamond'da yaptığımız bilimin herkes tarafından görülebilir ve erişilebilir olması gerektiğine inanıyoruz; Ashmolean'daki bu sergiyi bu kadar heyecan verici ve doyurucu kılan da bu. Halk, bilimsel sürecin ayrılmaz bir parçası ve gelecekteki keşifleri şekillendirmede hayati bir rol oynuyor."
Halka şu anda Ashmolean Müzesi'nin Konservasyon Galerisi'ndeki Harnessing Power adlı düzenlemede sergileniyor. Asıl merak edilen ise şu: müze depolarında, üzerinde ne yazdığı hiç sorulmamış kaç tane böyle küçük nesne var? Sinkrotron ölçümü nesneye zarar vermediği için, cevap artık büyük ölçüde sıra beklemekle ilgili.
Fotoğraf: Tyssil, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
