Lucy artık Homo mu? İnsan soyağacındaki cins sınırı yeniden tartışılıyor

Önce şu "cins" meselesi: tür ile cins arasındaki fark

Canlılara iki kelimelik ad verme geleneği Linnaeus'tan kalma. İlk kelime cins (genus), ikincisi tür. Homo sapiens'te Homo cins, sapiens tür. Türün az çok nesnel bir ölçütü vardır: yaşayan canlılarda birbiriyle üreyip verimli yavru veren topluluklar aynı türdür. Cinsin böyle bir ölçütü yoktur. Cins, birbirine yakın türleri bir araya koyan bir kutudur ve kutunun sınırını araştırmacılar çizer.

Modern sınıflandırmanın ideali, bu kutuların klad olmasıdır: bir atayı ve o atanın tüm torunlarını kapsayan, soyağacından kesilmiş eksiksiz bir dal. Towle'un makalesinin başlığındaki ikinci kavram ise grade, yani derece — akrabalığa değil, benzer bir yaşam biçimine ya da benzer anatomiye bakarak kurulan gruplama. Towle'a göre Australopithecus bugün tam olarak budur: bir dal değil, "iri olmayan beyinli, iki ayak üstünde yürüyen eski hominin" tarifine uyan türlerin karıştığı bir torba.

Sorun şurada: bir cinsin içindeki türlerden bazıları, o cinsteki diğer türlerden çok, başka cinslerdeki türlere akrabaysa, o cins bir dalı değil dalın gövdeden kesilmiş bir parçasını temsil eder. Towle bunu açıkça söylüyor: o cinse yerleştirilen türler çoğu zaman birbirlerinden çok Homo'ya ya da Paranthropus'a yakın akraba.

"Homo"nun tanımı zaten bir kez esnedi

Bu tartışmanın bir geçmişi var ve tam ortasında Homo habilis duruyor. 1955'te anatomist Wilfrid Le Gros Clark, Homo cinsine girebilmek için bir beyin hacmi eşiği önermişti; literatürde buna "serebral Rubicon" denir. 1964'te Louis Leakey, Phillip Tobias ve John Napier, Olduvai Boğazı'nda bulunan fosilleri yeni bir tür olarak tanımladıklarında — adı Raymond Dart'ın önerisiyle "becerikli" anlamına gelen habilis oldu — buldukları kafatası o eşiğin altında kalıyordu. Eşik, yeni üyeyi içeri almak için aşağı çekildi.

Mesele kapanmadı. 1999'da Bernard Wood ve Mark Collard, 1986'da bulunan OH 62 iskeletinin Homo'dan çok Australopithecus'a benzeyen özellikleri nedeniyle habilis'in Australopithecus'a taşınmasını önerdi. Yani sınır, bir yöne bir kez esnetildikten sonra ters yöne de zorlandı ve hâlâ kapanmış değil. Towle'un çıkış noktası tam burası: eşik bu kadar oynaktıysa, eşik diye bir şey var mı?

Beyin büyüklüğü neden ölçüt olmaktan çıkıyor

Towle'un en somut gerekçesi, Homo cinsinin kendi içinden geliyor. Güney Afrika'da bulunan Homo naledi ve Endonezya'daki Homo floresiensis, küçük beyinli olmalarına rağmen hâlihazırda Homo sayılıyor. Yani "büyük beyin" ölçütü, cinsin mevcut üyeleri tarafından zaten çiğnenmiş durumda.

Towle'un ifadesiyle, iri beyin, tümüyle karada ve iki ayak üstünde yürüme ve alet kullanımı "derli toplu bir paket oluşturmuyor; farklı zamanlarda ve farklı bileşimlerde ortaya çıkıyorlar". Bir özellik bir soy hattında belirip başka birinde beliren bir diğeriyle örtüşmüyorsa, o özelliğe bakarak çizilen kutu da akrabalığı değil rastlantısal benzerlikleri bir araya getiriyor demektir.

Buna bir de karşılaştırma argümanı ekliyor: primat cinsleri tipik olarak 5-10 milyon yıllık zaman aralıklarına yayılır. Homo ise bugünkü haliyle yalnızca 2-3 milyon yılı kapsıyor. Towle'un önerdiği genişletilmiş Homo, 4-5 milyon yıla uzanıyor ve kökünü, araştırmacılar arasında üzerinde en geniş uzlaşı bulunan erken dal olan Australopithecus anamensis'e dayandırıyor.

Önerinin bedeli: kaybolacak bilgi

Towle bunun bir maliyeti olduğunu kendisi yazıyor. Bugünkü adlandırma, bir fosilin adını duyduğunuzda size nasıl yaşadığına dair bir ipucu veriyor. Paranthropus dendiğinde iri çeneli, kaba besinleri öğüten bir beslenme biçimi akla geliyor. Hepsi Homo olursa, davranış ve beslenme farklılıklarına dair bu kestirme bilgi adlardan silinir.

Towle'un kendi sözleriyle bu, "yerleşmiş bir değişiklik değil, bir öneri". Araştırmacı şunu da ekliyor: "İnsan taksonomisini çözdüğümü iddia etmiyorum; fosil kanıtlarının giderek kaçınılmaz kıldığını düşündüğüm bir tartışmayı yeniden açmaya çalışıyorum."

İtiraz: dalların nerede ayrıldığını henüz bilmiyoruz

Bu tür yeniden adlandırma önerileri paleoantropolojide hemen hiç sorunsuz karşılanmaz ve bu da karşılanmadı. Makaleyi değerlendiren hakemlerin, Towle'un işaret ettiği sorunları kabul etmekle birlikte önerdiği çözümü benimsemek zorunda kalmadıkları belirtiliyor. Resmî bir taksonomik değişiklik yapılmış değil.

En can alıcı itiraz, nörolog Steven Novella'nın NeuroLogica blogunda dile getirdiği noktada toplanıyor: öneri, daha kararlı bir sınıflandırma vaat ediyor; oysa hominin soyağacındaki dallanma noktalarının nerede olduğunu bugün güvenle bilmiyoruz. Bilmiyorsak, bugün çizilecek herhangi bir cins sınırını yarın bulunacak fosillerin yine sarsması kuvvetle muhtemel. Novella'ya göre bugünkü adlandırma, kalıcı bir çözümden çok, daha fazla bilgi gelene kadar yerinde duran bir ara çözüm olarak görülmeli.

İkinci bir mantık sorunu daha var: eğer Homo evrimsel olarak Australopithecus'un içinden çıkıyorsa, katı bir klad mantığında ikisi aynı taksonomik basamakta, yani ikisi birden "cins" olarak duramaz. Towle'un çözümü bu çelişkiyi kaldırıyor; ama bunu, adların taşıdığı ekolojik bilgiyi feda ederek yapıyor.

Sırada ne var

Taksonomide bir ad, bir kurul kararıyla bir gecede değişmiyor. Bir öneri ancak diğer araştırmacılar onu kullanmaya başladığında yerleşiyor; literatürde yayılmazsa, yayımlandığı sayfada kalıyor. Dolayısıyla asıl soru, Towle'un haklı olup olmadığı değil: önümüzdeki yıllarda yazılacak makalelerde kaç yazarın Lucy'den söz ederken Homo afarensis yazmayı seçeceği. Müze etiketleri ve ders kitapları, o sayı belli olduktan çok sonra değişir.

Bu arada şunu da unutmamak gerek: tartışılan şey fosillerin kendisi değil, onlara taktığımız adlar. Lucy'nin kemikleri, hangi kutuya konursa konsun, 3,2 milyon yıl önce iki ayak üstünde yürüdüğünü anlatmaya devam ediyor.

Fotoğraf: Andrew from Cleveland, Ohio, USA, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons