arXiv ayda iki makaleyle sınırladı: matematikçiler arşivin geleceğinden kaygılı

arXiv nedir, neden bu kadar önemli

arXiv, 14 Ağustos 1991'de fizikçi Paul Ginsparg tarafından kuruldu. Başlangıçta amaç basitti: fizikçiler birbirlerine henüz yayımlanmamış makalelerini e-postayla gönderiyordu, bu düzen taşıyamaz hale gelince Ginsparg Los Alamos Ulusal Laboratuvarı'nda merkezî bir depo kurdu. 2001'de Ginsparg Cornell Üniversitesi'ne geçince arşiv de onunla taşındı ve bugünkü adresini aldı. 2014 sonunda bir milyonuncu, 2021 sonunda iki milyonuncu makaleye ulaştı. Mart 2026'da arXiv, fonlamasını çeşitlendirmek gerekçesiyle Cornell'den ayrılıp 1 Temmuz 2026 itibarıyla bağımsız, kâr amacı gütmeyen bir kuruluşa dönüştüğünü duyurdu; Ağustos 2026'da Penelope Lewis ilk genel müdür olarak atandı.

Arşivin işlevini anlamak için bir ayrım şart. Bir bilimsel derginin yayımladığı makale, alandan birkaç uzmanın okuyup kusur aradığı hakem denetiminden geçmiştir. Ön baskı (preprint) ise o denetimden geçmemiş, yazarın doğrudan yüklediği metindir. arXiv ön baskı arşividir: içerideki bir makale "doğrulanmış" demek değil, "ilan edilmiş" demektir.

Bu, bilim için üç işe yarıyor. Birincisi hız: bir sonuç dergi sırasında aylarca beklemeden alana ulaşıyor. İkincisi öncelik iddiası: bir teoremi ilk kimin ispatladığı tartışmasında tarih damgası arXiv'de duruyor. Üçüncüsü erişim: dergi aboneliği olmayan ülkelerdeki araştırmacı da aynı metni okuyor. Matematik ve kuramsal fizikte arXiv fiilen alanın ortak defteri; bir çalışma oraya düşmemişse çoğu meslektaş onu hiç görmüyor.

Hakem yoksa süzgeç ne

arXiv'in denetimi hakemlik değil, moderasyon. Gönüllü moderatörler gelen metne bakıp konuyla ilgili mi, bilimsel bir metin biçiminde mi diye bakıyor; yanlış kategoriye düşenleri taşıyor, bilimsel olmayanı geri çeviriyor. Otomatik bir denetim de asgari biçim standardını kontrol ediyor. 2004'ten beri işleyen onay (endorsement) düzeninde, bazı kategorilere ilk kez yükleme yapan bir yazarın yerleşik bir araştırmacıdan onay alması isteniyor; tanınmış bir kurumun adresinden gelenler genelde kendiliğinden onaylanıyor.

Yani süzgeç hiçbir zaman "bu ispat doğru mu" sorusunu sormadı. Sorduğu soru "bu metin ciddi bir bilimsel çalışma görünümünde mi" idi. Büyük dil modelleri tam da o görünümü ucuzlattı.

Rakamlar ne diyor

Xiaoshn Nee, Haobo Zhong ve Xiaomin Ni'nin 4 Eylül 2026'da arXiv'in dijital kütüphane kategorisine yükledikleri çalışma, Ocak 2018 - Ağustos 2026 arasında yirmi arXiv arşivinden 2.080 aylık gözlem topladı ve matematikte alışılmadık bir sapma buldu.

İlk üç satır arXiv'in 1 Ekim 2026 duyurusundan, kalanlar Nee ve arkadaşlarının çalışmasından. Araştırmacılar sentetik kontrol yöntemi ve yer değiştirme sınamalarıyla etkinin büyüklüğünü %9,6 ile %14,9 arasında tahmin ediyor ve otuz matematik kategorisinin yirmi dokuzunda genişleme görüldüğünü yazıyor. Sonucu "üretim rejiminde kayma" diye adlandırıp doğrulamayı, ayıklamayı ve dikkati araştırma yönetişiminin asıl darboğazı olarak işaretliyorlar.

Bu rakamın sınırını da yazmak gerek: çalışmanın kendisi de hakem denetiminden geçmemiş bir ön baskı. Ayrıca sayılar yapay zekâ kullanımını doğrudan ölçmüyor, gönderi hacmindeki beklenmedik artışı ölçüyor; kullanım verileri ise yazarların kendi beyanına dayanıyor. "Şu kadar makale yapay zekâ üretimi" diyen doğrulanmış bir ölçüm ortada yok.

Bir matematikçinin toptan itirazı

Tartışmanın en sert metinlerinden biri Harvard Matematik Bölümü'nden Max Weinreich'in 3 Ağustos 2026'da arXiv'in matematik tarihi ve genel bakış kategorisine yüklediği denemesi. Weinreich, yapay zekânın matematikte kullanılmasına "toptan karşı çıkma"nın gerekçelerini sıralıyor ve bireylerin, bölümlerin, dergilerin ne yapması gerektiğine dair öneriler veriyor.

Ana savı, makalenin matematikte ne işe yaradığıyla ilgili. Weinreich'e göre bir makale yalnızca bir sonucu duyurmaz, yazarının o matematiği gerçekten anladığını belgeler. "Makaleler, onları kendimiz yazmaktan gelen insani kavrayış olmadan üretiliyorsa matematiksel değerleri azdır" diye yazıyor. İkinci savı dergi düzeninin yükü taşıyamayacağı: hakemlik saygın bir iş olmaktan çıkıp makine denetimine dönüşürse kimse yapmak istemeyecek. Weinreich bunu "yapay zekâ üretimi makale yığınını doğruluk için denetlemek saygın bir iş gibi durmuyor, sıkıcı duruyor" diye özetliyor ve matematik yazınının "sabit metinlere bağlanmamış bir fikirler bataklığına" dönüşebileceği uyarısını yapıyor.

Weinreich'in metni bir ölçüm değil, bir görüş yazısı; kendisi de bunu bir deneme olarak sunuyor. Matematik topluluğunda bu kadar keskin bir tutumun ne ölçüde paylaşıldığına dair bir anket verisi yok.

arXiv üç adımda sıkılaştırdı

Arşivin yanıtı tek seferde gelmedi, üç kademede geldi.

• 31 Ekim 2025: Bilgisayar bilimleri kategorisinde derleme makaleleri ve görüş yazıları, artık ancak bir dergide veya konferansta hakem denetiminden geçtiği belgelenirse kabul ediliyor. arXiv duyuruda "artık her ay yüzlerce derleme makalesi alıyoruz" diyor ve büyük dil modellerinin bu tür içeriği istendiğinde kolayca üretilebilir kıldığını belirtiyor. Kuruluş bunun teknik olarak bir kural değişikliği olmadığını da ekliyor: derleme ve görüş yazıları hiçbir zaman resmî kabul listesinde değildi, moderatör takdiriyle alınıyordu.
• 15 Mayıs 2026: Yazarın dil modeli çıktısını denetlemediği tartışmasız biçimde belliyse bir yıllık yükleme engeli geliyor; sonrasında da hakem denetiminden geçmiş çalışma şartı aranıyor. arXiv'in bilgisayar bilimleri bölüm başkanı Thomas Dietterich'in gerekçesi, 404 Media'ya yansıdığı biçimiyle şöyle: "Bir gönderide yazarların dil modeli çıktısını denetlemediğine dair tartışmasız kanıt varsa, bu, makaledeki hiçbir şeye güvenemeyeceğimiz anlamına gelir." Dietterich kanıt olarak uydurma kaynakçaları ve metinde unutulmuş model talimatlarını örnek gösteriyor.
• 1 Ekim 2026: Tüm kategorilerde ayda iki gönderi, aynı anda üç etkin gönderi sınırı. Reddedilen makale de kotaya sayılıyor; duyurulmadan önce silinen makale sayılmıyor.

Son adımın gerekçesini, arXiv Yayın Danışma Konseyi başkanı sıfatıyla yine Dietterich veriyor: "Görece küçük bir yazar kesimi çok sayıda düşük nitelikli makale gönderiyor ve moderatörlerin zamanının orantısız bir bölümünü tüketiyor. Bu, nitelikli makale göndermeyi sürdüren yazarlara haksızlık; onların makaleleri bu yüzden günlerce, haftalarca gecikebiliyor." arXiv moderatörlerin dar kapsamlı, ince makalelerde ve tek bir çalışmanın parçalara bölünüp ayrı ayrı gönderildiği "salam" makalelerde artış gözlediğini de yazıyor.

Önlemlere itiraz

Sıkılaştırmanın eleştirisi de var. Adelaide Üniversitesi'nden Vitomir Kovanovic, 18 Mayıs 2026'da The Conversation'da yayımlanan yazısında bir yıllık engelin ölçüsüz kaçabileceğini savunuyor: günümüz makalelerinin yazar listesi onlarca, kimi zaman yüzlerce kişiye uzanıyor ve her biri ayrı bir parçadan sorumlu; içlerinden birinin hatası yüzünden hepsini engellemek ağır bir yaptırım. Kovanovic ayrıca uydurma kaynak dışındaki nitelik sorunları için, örneğin zayıf kanıt veya sıra dışı kuramlar için benzer bir yaptırımın bulunmadığına dikkat çekiyor ve daha iyi yolun ceza değil otomatik denetim olduğunu öne sürüyor: kaynakçayı doğrulayan, istatistiği sınayan araçlar da yapay zekâyla kurulabilir.

Kovanovic'in yazısında geçen "biyomedikal makalelerin yaklaşık sekizde birinde yapay zekâ üretimi metin bulunuyor" tespiti arXiv'e değil, genel olarak biyomedikal yazına ait; iki alanı birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Açık kalan soru

Ayda iki makale sınırı, hacmi düşürmenin en kaba yolu; metnin nasıl yazıldığıyla ilgilenmiyor, yalnız kaç tane geldiğine bakıyor. Üretken olup her ay birkaç çalışma çıkaran gerçek araştırma gruplarını da aynı kapıdan geçiriyor. arXiv bu düzenlemeyi, yapay zekâ destekli araştırmada iyi uygulamanın ne olduğuna karar verene kadar geçerli bir ara çözüm olarak tanımlıyor.

Asıl soru şu: arXiv'in otuz beş yıldır işleyen sözleşmesi, "kim yazdığını değil, ne yazdığını denetleriz" varsayımına dayanıyordu. Bu varsayım, metin üretmenin okumaktan pahalı olduğu bir dünyaya aitti. O dünya artık yok. Sınır bir yıl sonra kaldırılacak mı, yoksa arşiv doğrulama işini de üstlenen başka bir şeye mi dönüşecek — kuruluş henüz bunun yanıtını vermiş değil.

Fotoğraf: Tungsten, Public domain, Wikimedia Commons