Kırk kollu çerçeve: Swift'in 1726'da tarif ettiği kitap yazma makinesi
Gulliver'in Seyahatleri'nde Lagado Akademisi'ndeki motor, kelimeleri karıştırıp kitap üretmeyi vaat eder. Swift'in asıl hedefi makine değil, muhakeme yerine ölçek koyan düşünme biçimiydi.
Lagado'nun büyük akademisinde, bir odanın neredeyse tamamını kaplayan yirmi ayak kare bir ahşap çerçeve duruyor. Yüzeyi zar büyüklüğünde tahta küplerle kaplı; küpler ince tellerle birbirine bağlı ve her yüzlerine yapıştırılmış kâğıtlarda ülkenin bütün kelimeleri yazılı: bütün kipleri, zamanları ve çekimleriyle, hiçbir düzen gözetilmeden. Çerçevenin kenarında kırk demir kol var. Profesörün işaretiyle kırk öğrenci kollara asılıp hepsini birden çeviriyor, küpler takla atıyor, kelimelerin dizilişi baştan sona değişiyor. Ardından otuz altı öğrenci oluşan satırları alçak sesle okuyor; bir cümlenin parçası olabilecek üç dört kelime yan yana düştüğünde, geri kalan dört öğrenci kâtiplik edip bunu kâğıda geçiriyor. İşlem günde altı saat sürüyor.
Bu sahne Jonathan Swift'in 1726'da yayımlanan Gulliver'in Seyahatleri'nde, üçüncü kitabın beşinci bölümünde geçer. Swift aygıtın adını açıkça koyar: the engine, yani motor. Üç yüz yıl sonra bugün metin üreten yapay zekâ programları tartışılırken bu bölüm sık sık "Swift bunu önceden görmüştü" diye anılıyor. Oysa metni dikkatle okuyunca mesele öngörü değil: Swift bir makineyi değil, bir düşünme biçimini hedef alıyor — bilginin, muhakeme ve emek olmadan, yeniden dizme ve ölçek büyütme yoluyla üretilebileceği inancını.
-
Yemek tarifleri
Malzeme listesi, adım adım yapılış, süre ve porsiyon bilgisiyle. Çorbadan tatlıya kategoriye göre gez ya da aradığını doğrudan ara.
Tariflere bak → -
Nasıl yapılır rehberleri
Telefon ayarlarından resmî işlemlere, hesap güvenliğinden günlük hayattaki küçük sorunlara: numaralı adımlar ve tahmini süreyle anlatılmış rehberler.
Rehberleri gör → -
Program arşivi
Tarayıcılar, güvenlik araçları, ofis ve medya yazılımları. Her kayıtta ne işe yaradığı, sürümü ve indirme bağlantısı.
Programlara göz at → -
Sesli ve görüntülü sohbet
Odalarda grup görüntülü sohbet, birebir sesli arama ve canlı yayın. Tarayıcıdan çalışır — eklenti, uygulama ya da kurulum gerekmez.
Odalara gir →
Motorun tarifi: Swift'in verdiği sayılar
Swift tasarımı şaşırtıcı bir muhasebe titizliğiyle anlatır. Project Gutenberg'in yayımladığı tam metinde doğrulanabilen rakamlar şöyle:
| Çerçevenin boyutu | Yirmi ayak kare (yaklaşık 6 metre), odanın ortasında |
|---|---|
| Yüzey | Zar büyüklüğünde tahta küpler, ince tellerle bağlı, üstleri kelime yazılı kâğıt kaplı |
| Kol sayısı | Kırk demir kol, çerçevenin kenarlarına sabit |
| Çalışan sayısı | Kırk öğrenci: kol çeviren aynı kişiler; sonra 36 okuyucu + 4 kâtip |
| Çevrim | Her seferde üç dört kez tekrar, günde altı saat |
| Çıktı | Büyük boy ciltler dolusu yarım cümle |
| Profesörün talebi | Lagado'da beş yüz çerçeve daha kurulması için kamu fonu |
Profesör, buluşunun amacını Gulliver'e açıkça söyler: en cahil kişi bile, makul bir masrafla ve biraz beden gücüyle, felsefe, şiir, devlet yönetimi, hukuk, matematik ve ilahiyat alanlarında kitaplar yazabilecektir — dehadan da çalışmaktan da zerre yardım almadan. Swift'in cümlesinin can alıcı yeri burasıdır: makine bir yeteneği güçlendirmeyi değil, yeteneği gereksiz kılmayı vaat ediyor.
Metnin en çok gözden kaçan ayrıntısı
Bölümün sonlarında profesör, gençliğinden beri bu iş üzerinde düşündüğünü, "bütün sözlüğü çerçeveye boşalttığını" ve kitaplarda edatlar, isimler, fiiller ve diğer söz türleri arasındaki genel orana dair en titiz hesabı yaptığını söyler. Yani çerçevedeki kelimeler rastgele seçilmiş değil; kitaplarda görülme sıklıklarına göre ağırlıklandırılmış. Bu tek cümle, sahneyi basit bir "maymuncuk ve daktilo" şakasının ötesine taşır: ortada dilin istatistiğinden türetilmiş bir dağılım vardır.
Burada temkinli olmak gerekir. Swift bir dil modeli tarif etmiyor; kelimeler arasında bağlam ilişkisi, bir önceki kelimeye göre olasılık, bir hafıza yok. Çerçeve yalnızca karıştırıyor. Anlamı üreten şey makine değil, onu okuyan otuz altı öğrenci: hangi üç dört kelimenin "bir cümlenin parçası olabileceğine" karar veren insanlar. Metnin hicvi tam olarak bu ayrımın üstüne kuruludur — emek ve muhakeme ortadan kalkmamış, yalnızca görünmez hâle gelip makinenin itibarına yazılmıştır.
Swift kime gülüyordu
Lagado Akademisi'nin diğer odaları da aynı mantığı sürdürür: salatalıktan güneş ışını çıkarmaya çalışan bir araştırmacı, yastık ve iğnelik yapmak için mermeri yumuşatanlar, kuzulara yün bitmesin diye merhem sürüp çıplak koyun ırkı türetmeyi uman "her şeyin ustası" diye anılan bir projeci. Hepsi ciddi, hepsi fonlanmış, hiçbiri işe yaramıyor.
Bu bölümün arkasındaki gerçek malzemeyi 1937'de Marjorie Nicolson ve Nora M. Mohler, Annals of Science dergisinde yayımladıkları "The Scientific Background of Swift's Voyage to Laputa" incelemesiyle ortaya koydu. İki araştırmacının tezi şuydu: Laputa ve Balnibarbi'deki kuramların kaynağı edebî gelenek değil, Swift'in çağdaşı bilim insanlarının çalışmaları ve özellikle Kraliyet Cemiyeti'nin yayın organı Philosophical Transactions. Yani Swift havadan uydurmuyor, okuduğu dergiyi abartarak geri veriyordu.
Kelime motorunun bir atası daha var. 13.-14. yüzyılda yaşayan Mayorkalı düşünür Ramon Llull, Ars Magna adıyla anılan çalışmalarında iç içe geçmiş döner kâğıt diskler tasarlamıştı; diskler çevrildikçe "iyilik", "güç", "bilgelik" gibi ilkeler birbiriyle eşleşiyor ve yeni önermeler üretiyordu. 1666'da, henüz on dokuz yaşındayken Dissertatio de Arte Combinatoria'yı yayımlayan Gottfried Wilhelm Leibniz bu fikri devraldı: bütün kavramlar, tıpkı kelimelerin harflerden oluşması gibi, az sayıda basit kavramın birleşimiydi — "insan düşüncesinin alfabesi". Leibniz, Llull'un kategorilerini keyfî bulup eleştirse de projenin özünü benimsedi.
Swift'in çerçevesi işte bu geleneğin karikatürüdür. Llull ve Leibniz'de birleşim, disiplinli bir yöntemin parçasıdır; Lagado'da aynı hareket, yöntemin yerine geçen bir kol çevirme işine indirgenir.
Bugünle bağ: öngörü değil, teşhis
Bilgisayar Tarihi Müzesi'nin küratörü Chris Garcia, 2012 tarihli "Gulliver's Engine" başlıklı blog yazısında bu bölümü "edebiyatta bilgisayar sayılabilecek bir makinenin bilinen en erken anlatımlarından biri" olarak niteliyor ve Charles Babbage'ın hesap makinesi tasarımlarından yüz yıldan fazla önce geldiğine dikkat çekiyor. Bu nitelemeyi ihtiyatla karşılamakta yarar var: çerçevenin programı, belleği, aritmetiği yoktur; teknik anlamda bilgisayar değil, bir karıştırıcıdır. Garcia'nın işaret ettiği şey makinenin kendisinden çok, böyle bir makineyi düşünebilme anıdır.
Metnin bugüne asıl dokunan yeri ise başka: profesörün finans talebi. Ciltler dolusu yarım cümle biriktirdikten sonra çözümü daha iyi bir yöntemde değil, beş yüz çerçeve daha kurmakta bulur. Ölçeği büyütmek, sonucun niteliğiyle ilgili soruyu kapatacaktır. Üç yüz yıl sonra üretken yapay zekâ etrafındaki tartışmanın en tanıdık refleksi de budur; Swift'in bunu bilmesi mümkün değildi, ama argümanın biçimini tanımıştı.
İkinci dokunma noktası, görünmeyen emek. Çerçevenin çıktısı, otuz altı kişinin ayıklaması olmadan anlamsızdır — tıpkı bugünkü sistemlerin arkasındaki veri derleme, etiketleme ve elden geçirme işleri gibi. Swift bu işçileri sahnenin tam ortasına koyar ve kimse onları saymaz.
Sırada ne var
Gulliver, profesöre dönüp buluşun çizimini kâğıda aktarmak için izin ister ve vatanına dönerse onu "bu harikulade makinenin tek mucidi" olarak tanıtacağına söz verir. Kitabın ilk baskısında bölümün yanında çerçevenin bir gravürü de yer alır. Swift şakayı sonuna kadar götürür: hicvin konusu olan makine, patent kaygısıyla birlikte gelir.
Açık kalan soru, Swift'in sorduğu sorunun ta kendisi. Bir metni kimin ürettiği değil, kimin sahiplendiği ve anlamından kimin sorumlu olduğu. Lagado'da bu soruya kimse cevap vermez; çerçeve döner, kâtipler yazar, ciltler birikir.
Fotoğraf: Engraving by Willmann, Colin, & Outhwaite, after Paul Gavarni, Public domain, Wikimedia Commons
