Neandertal kampında ocak başı: 640 kömür parçası sığınağın düzenini anlatıyor

Bir kamp ateşi söndüğünde geriye kül, kömür ve yarı yanmış dal parçaları kalır. Ertesi sabah biri bunları bir kenara süpürür, ya da kimse dokunmaz ve rüzgâr, yağmur, ayak izleri işi kendi bildiği gibi görür. Katalonya'daki Abric Romaní kaya sığınağında çalışan bir ekip, on binlerce yıl önce yakılmış ateşlerden kalan kömürlerin tam olarak bu soruya cevap verebileceğini düşündü: Neandertaller ocak artıklarıyla ne yapıyordu?

Ekip, sığınağın Ra adı verilen tabakasından toplanan 640 kömür parçasını tek tek inceledi. Sonuçlar ekim sonunda Journal of Paleolithic Archaeology dergisinde yayımlandı. Çalışmanın önemi şurada: taş aletler ve hayvan kemikleri bir kampın ne yaptığını anlatır, ama kömür ateşin nerede yandığını, ne ile beslendiğini ve sönünce nereye gittiğini de söyler. Bir yaşam alanının düzenini çözmek, Neandertallerin gündelik hayatını planlı mı yoksa gelişigüzel mi kurduğunu anlamanın yollarından biri.

Kalsiyumlu sudan doğmuş bir sığınak

Abric Romaní, Barselona ilinin Capellades ilçesinde, Anoia Irmağı'nın biçimlendirdiği bir kayalığın altında duruyor. Kayalık, kalsiyum karbonatça zengin kaynak sularının çökelttiği travertenden oluşuyor. Bu yapı alanı arkeolojide değerli kılan şeyin de kaynağı: traverten, içine düşen ahşabın biçimini kalıp gibi saklayabiliyor ve sığınak, taşta izi kalan Neandertal ahşap aletleriyle tanınıyor. Yeni çalışmanın yazarlarına göre buradaki tabakalar yaklaşık 110 bin ile 40 bin yıl öncesi arasına uzanan 70 bin yıllık bir dizi oluşturuyor; tarihler uranyum serisi yöntemiyle belirlenmiş.

Ra tabakası 2019 ile 2022 arasında kazıldı. İçinde ocaklar, taş yontma artıkları ve kızıl geyik ile Avrupa yabani tavşanı kemikleri var. Yazarlar tabakayı, derin deniz tortularına dayanan iklim takviminde MIS 3 olarak bilinen evrenin başına yerleştiriyor. Çalışma, Katalonya'daki IPHES-CERCA enstitüsü ile Rovira i Virgili Üniversitesi'nden araştırmacıların imzasını taşıyor; ilk yazar Tomás Fernández-Iriarte.

Kömür okumak: antrakoloji nasıl çalışır?

Ağaç yandığında hücre yapısı çoğu zaman bozulmadan kömüre geçer. Antrakoloji denen yöntem, bu kömürü mikroskop altında inceleyip hangi ağaca ait olduğunu belirlemeye dayanır; tıpkı bir kitabın yazı karakterine bakıp hangi matbaada basıldığını tahmin etmek gibi. Ama kömür yalnız ağacın adını vermez, başından geçenleri de taşır. Ekip her parçada iki tür iz aradı: odunun daha yakılmadan önceki halini anlatan izler ile yanma ve gömülme sonrasında oluşan izler.

Bunlardan biri sıkışma odunu. Bu doku, ağaç büyürken yük altında kalan bölümlerde, özellikle dallarda gelişir. Kömürlerde en sık görülen iz bu olduğu için yazarlar, Neandertallerin yakacak olarak çoğunlukla dal kullandığı sonucuna varıyor. Bir diğeri mantar iplikçikleri: bunlar odunun çürümeye başladığını, yani ateşe giren dalların büyük ölçüde yere düşmüş ölü odun olduğunu düşündürüyor. Camlaşma denen, kömür yüzeyinde sıvı gibi akmış görünen parlak oluşumlar ise yanmayla ilgili; araştırmacılar bunun nasıl oluştuğunun henüz tam bilinmediğini de not ediyor.

Ölçüm (Ra tabakası)	Makaledeki değer
İncelenen kömür parçası	640 (kuzey kesimde 495, güney kesimde 145)
Sarıçam tipi (Pinus sylvestris tipi)	yaklaşık yüzde 75
Prunus cinsi (erik ve kiraz akrabaları)	yüzde 2,66
Sıkışma odunu	yüzde 77,7
Yanma çatlakları	yüzde 75,7
Camlaşma	yüzde 21,9
Mineral kapanımları	yüzde 47,6

Tablodaki değerler Fernández-Iriarte ve arkadaşlarının makalesinden alındı. Tür dağılımında sarıçam ve Prunus dışında kalan parçalar, cinsi belirlenemeyen iğne yapraklılar ile tanımlanamayan kömürlerden oluşuyor. Sarıçam bugün Türkiye'de de Kuzey Anadolu dağlarında geniş ormanlar kuran bir tür. Yazarlara göre bu sonuç, dağ çamı ormanlarının o dönemde bugünkü sınırlarının altındaki yükseltilerde yerleşik biçimde varlığını sürdürdüğünü gösteriyor; yakacak da sığınağın yakınından toplanmış görünüyor. Sarıçamın bol miktarda ölü odun bırakması, kısa süreli konaklamaların yakacak ihtiyacını karşılamaya yetiyordu.

Kuzeyde yığın, güneyde dağınık kümeler

Ekip her kömür parçasının kazıda ölçülen konumunu dijital bir plana işledi ve iki istatistik araç kullandı. Çekirdek yoğunluk kestirimi, parçaların nerede sıklaştığını bir ısı haritası gibi gösteriyor. Moran indeksi ise belli bir özelliğe sahip parçaların rastgele mi dağıldığını, yoksa birbirine yakın mı toplandığını ölçüyor.

Ortaya iki farklı tablo çıktı. Sığınağın kuzey duvarına yakın kesimde birbirine değen, ocakların üzerine binen geniş ve sürekli bir kömür birikimi var. Güneyde ise daha küçük, daha seyrek ve birbirinden kopuk kümeler görülüyor; bunların bir bölümü ocakların dışında. Phys.org'un aktardığına göre araştırmacılar kuzeydeki birikimi ateşin yandığı yerde kalmış birincil artık, güneydekileri ise sonradan taşınmış ikincil yığıntılar olarak yorumluyor. Makalede güney kümeleri, ocağın çevresinde yapılan yerel temizlik ya da bakım işleriyle uyumlu bulunuyor.

Bu yorum, arkeolojide uzun süredir tartışılan bir fikre dayanıyor. Amerikalı arkeolog Lewis Binford'un çalışmalarından beri bilinen modele göre ocak başında oturan insanların çevresinde küçük artıkların kendiliğinden düştüğü bir alan, daha iri artıkların uzağa fırlatıldığı ikinci bir alan oluşur. Kömürün nerede biriktiği, ocak çevresinin bu tür bir düzenle kullanılıp kullanılmadığına dair ipucu veriyor.

Su, mantar ve belirsizlik payı

Her kömür kümesi insan elinin izi değil. Kuzey duvarından süzülen, minerallerce zengin küçük su akıntıları bazı parçalarda mineral birikimine yol açmış, mantar izlerini kalsiyumla mineralleştirmiş; Moran indeksinin gösterdiği kümelenmenin bir kısmını yazarlar buna bağlıyor. Güney kesimde ise mantar izleri, kabuklanma ve sonradan oluşan mineral değişimleri oransal olarak daha yüksek; bu da o kesimin dış etkilere daha açık kaldığını düşündürüyor.

Araştırmacılar sınırları açıkça yazıyor. Mantar iplikçikleri odun toplanmadan önce de, kömür gömüldükten sonra da oluşmuş olabilir. Güneydeki kümelerin temizlikten mi, doğal süreçlerden mi, ikisinin birleşiminden mi doğduğunu yalnız kömürle kesinleştirmek mümkün değil. Ra tabakasının tek bir uzun konaklamayı mı, yoksa aralarda boş kalan sığınağa tekrar tekrar dönülen ziyaretleri mi temsil ettiği de belirsiz.

Sırada ne var?

Yazarların önerisi, kömürü tek başına okumak yerine aynı tabakanın kemik ve taş alet haritalarıyla üst üste koymak. Böylece hangi işin hangisiyle aynı anda, hangisinin ardından yapıldığı ayrılabilir; ocak başında et kesilirken mi taş yontuluyordu, yoksa biri bitince diğeri mi başlıyordu? Abric Romaní'nin üst üste binmiş çok sayıda tabakası düşünüldüğünde, cevap tek bir kampın değil, aynı sığınağa binlerce yıl boyunca dönen toplulukların alışkanlıklarının resmini verebilir.

Fotoğraf: Teogomez, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons